0 комментариев

Цитология әдісі туралы дегеніміз не? Ол нені зерттейді? Осы сұрақтардың жауабын kyn.kz  сайтынан оқи аласыз.  Цитологиядағы негізгі зерттеу әдісі — клеткаларды микроскопиялау. Қазіргі кездің өзінде де жарық микроскопы зерттеу құралы ретінде өзінің маңызын жойған жоқ. Бірақ та тірі материал өзінің мөлдір және жеке клеткалардың қалың болуына байланысты зерттеуге қолайсыз. Сондықтан көбінесе фиксацияланған (бекітілген) материалмен жұмыс істелінеді.

Одан жұқа кесінділер дайындап, оларды түрлі бояғыштармен бояды. Қалыңдығы 5-10 мкм кесіндіні арнаулы құрал микротом арқылы дайындайды. Сапалы бекіткіш объектінің тірі күйіндегі құрлымын кеп өзгертпейді. Бекіткіш ұлпаны тығыздайды және автолиз процестерін тоқтатады. Кейбір бекіткіш сұйықтар белгілі құрылымдардың бояулармен боялу қабілетін арттырады.

Жиі қолданылатын бекіткіштер: формальдегид, қосхромдық қышқыл калий, сірке, пикрин және осмий қышқылдары мен этил спирті. Жақсы бекіткіш сұйықтардың қоспалары көпшілігі оларды ұсынған зертте-ушілердің аттарымен аталған (Буэнің, Карнуаның коспалары). Бекіткеннен кейін объектіні ұлпаға сіңетін ортаға батырады (мысалы, целлоидин немесе пара-фин). Осы тығыздаушы заттар жақсы сіңу үшін ұлпаның бөлшегінен этил спиртінің көмегімен суды ығыстырып шығарады, содан кейін кислолға немесе толуолға салады. Алдын-ала істелетін бұл екі кезең ұлпаға парафин сіңу үшін қажет. Жылы сұйық парафин ұлпаға сіңеді де, қатып қалады. Микротомның көмегімен парафин блогынан шыныға бекитін жұқа кесінділер дайындалады. Кесінділерден парафинді ксилолдың көмегімен шығарады. Осыдан кейін кесіндіні бояйды. Көбінесе ұлпаны гематоксилинмен және эозинмен бояйды. Гематоксилинмен боялатын құрылымдар-ды базофильдік деп атайды. Эозин қышқыл бояу байланыстыратын клетканың компоненттерін ацидофильдік немесе эозинфильдік дейді.

Бұл құрылымдарды тірі клетка белсенділік күйінде көру үшін әр түрлі микроскоптар шығарылған: фаза-контрастық, поляризациялық, флуоресценттік, тағы басқалары. Бұл микроскоптардың бәрі жарықты пайдалануға негізделген. Соңғы кезде электрондық микроскоп та кең қолданылып жүр.

Электронды микроскопты 1931 жылы Девиссон мен Калбек Германияда шығарған. Клетканың біршама анық көрінісін Руска мен Кнолль 1934 жылы алған болатын. 1950 жылы алғаш рет ультра жұқа кесінділер алынған. Электронды микроскопқа препарат дайындайтын кұралды ультрамикротом деп атайды. Электронды микроскоптың көрсету мүмкіндігі ете жоғары. Электронды микроскоп жарық микроскопына қарағанда клетканы 100000 есе артық үлкейтеді. Қазіргі электронды микроскоптың көрсеткіштік мүмкіңдігі 0,1-0,3 нм-ге дейін жетеді. Клетканың барлық ультра құрылысын молекулалық деңгейде зерттеуге мүмкіншілік береді. Электроңды микроскопта жарық сәулесінің орнында электрондар ағысы қолданылады. Жарық микроскопыңдағы объектив пен окулярдың рөлін электроңды микроскопта электромагниттік линзалар атқарады. Сөйтіп объектінің бейнесі экранға түседі.

Электронды микроскоппен зерттеу үшін ұлпалар бөліктерін негізінде жарық микроскопымен зерттегендей өңдеуден өткізеді. Бекітуді ерекше ұқыптылықпен жүргізу керек, себебі макромолекулалық деңгейге дейінгі клетка-ның құрылысын сақтау қажет. Көбінесе екі рет бекітуден өткізеді — алдымен глутаральдегидте немесе формальде-гидте. Кейін осмий ангидритының ерітіндісінде бекітеді. Сіңіру ортасы ретіңде жасанды смола, аралдит немесе эпон қолданылады. Қалыңдығы 50-100 нм кесіндіні әйнек пышактармен дайындайды. Радио автография  әдісі метаболизмдік процестердің динамикасын зерттеуге мүмкіншілік береді.

Соңғы жылдары гистохимиялық тәсілдерді электроңды микроскопиялық әдіспен бірге жүргізу, болашағы мол жаңа бағыттың — электронды гистохимияның дамуына әкеліп соқты. Қазіргі кезде сапалық тәсілдермен бірге ұлпалар мен клеткалардағы түрлі заттардың мөлшерін анықтайтын сан-дық гистохимиялық әдістер қолданылып жүр.

Липидтерді зерттеген кезде бекітілген ұлпаны парафин-деуге болмайды, себебі спирттер арқылы өткізген кезде липидтер ериді. Соңдықтан оны криостатта мұздатылған күйінде кесу керек. Этил спиртінде сусыздандыру ұлпаның көлемін кемітеді. Суды лиофилизация (мұздатылған күйіңде кептіру) тәсілімен жоюға болады. Ұлпаны тез мұздатады (мысалы сұйық азотпен), содан кейін төменгі температурада вакуумде сусыздандырады. Лиофилизацияланған ұлпаның бөлігін формальдегид буында бекітеді де парафинге салады.

Биологиялық жүйелердің құрылысы мен функциясы жөніндегі толық мәліметтерді алу үшін құрылымдарды тірі күйінде зерттеу керек. Бұл кезде клеткалар тірі клеткалардың негізгі қасиеттерін ұзақ уақыт (он жылға дейін, тіпті онан да көп) сақтайды. Тірі клеткаларды кинопленкаға түсіріп алуға да болады.

Тірі клеткаларды зерттеген кезде микрохирургия әдісін де қолданады. Микроманипуляртор деп аталатын құралмен клетканы кеседі, ішінен бөліктерін шығарып алады. Операцияның барысын микроскоп арқылы байқайды. Микрохирургиялық құралдар — өте кішкентай шыны қармақтар, инелер, капиллярлар. Микроманипуляцияны арнаулы камераларда жүргізеді.

Рентгенструктуралык талдау әдісі рентген сәулелерінің дифракция құбылысына негізделген цитоплазма мен ядро-ның құрамына кіретін белоктардың, нуклеин қышқылдарының және басқа заттар молекулаларының құрылысын зерттеу үшін қолданады. Бүл тәсіл молекулалардың кеңістіктегі орналасуын анықтауға, олардың ара қашықтықтарын өлшеуге мүмкіншілік береді.

Изменен статус публикации
Добавить комментарий