«Жер – ел байлығы»: Қазақстанда жер қатынастары жүйесі қалай жұмыс істейді?

Жер – кез келген мемлекеттің стратегиялық ресурстарының бірі. Әсіресе аграрлық әлеуеті жоғары Қазақстан үшін жер қатынастары мәселесі экономикалық даму мен ауыл шаруашылығының тиімділігіне тікелей әсер етеді. Сондықтан жерді тиімді пайдалану, оны заң аясында басқару және қорғау – мемлекеттік саясаттың маңызды бағыттарының бірі.

Жер қатынастары дегеніміз не?

Жер қатынастары – мемлекет, жергілікті билік органдары, азаматтар мен заңды тұлғалар арасындағы жерге меншік ету, пайдалану және билік жүргізу мәселелеріне байланысты қалыптасатын құқықтық және әлеуметтік қатынастар жүйесі. Бұл салада жер ресурстарын басқару, жерді қорғау, жерді бөлу, жалға беру, сондай-ақ жер кадастрын жүргізу сияқты маңызды процестер жүзеге асырылады.

Мамандардың айтуынша, жер қатынастары тек құқықтық мәселе ғана емес, ол ауыл шаруашылығының дамуына, инвестиция тартуға және өңірлердің әлеуметтік-экономикалық жағдайына тікелей ықпал етеді.

Ауыл шаруашылығы саласының сарапшысы, экономист Ерлан Әбіловтің пікірінше:

«Жер қатынастары жүйесі ашық әрі әділ болса, ауыл шаруашылығы саласына инвестиция көбейеді. Себебі жер – өндірістің негізгі құралы. Егер жерді пайдалану механизмдері түсінікті әрі тиімді болса, фермерлер мен кәсіпкерлер ұзақ мерзімді жоспар құра алады», – дейді ол.

Жер қатынастары саласында қандай жұмыстар атқарылады?

Жер қатынастары саласында бірқатар маңызды әкімшілік және құқықтық жұмыстар жүргізіледі. Олардың қатарында:

жер учаскелерін жеке меншікке немесе пайдалануға беру жөніндегі ұсыныстарды әзірлеу;

иесіз жер учаскелерін анықтап, мемлекеттік есепке алу;

мемлекеттік қажеттілік үшін жер учаскелерін алып қою туралы ұсыныстар енгізу;

жер учаскелерінің бөлінетін немесе бөлінбейтіндігін анықтау және олардың бағалау құнын белгілеу;

жерге орналастыру жұмыстарын ұйымдастыру және тиісті жобаларды бекіту;

жер ресурстарын қорғау мен топырақ құнарлылығын арттыруға бағытталған бағдарламалар әзірлеу;

жер кадастрын жүргізу және жер балансын қалыптастыру;

ауыл шаруашылығы жерлерінің паспорттарын беру және жерді жалға алу немесе сатып алу шарттарын рәсімдеу.

Бұл жұмыстардың барлығы жер ресурстарын тиімді басқару мен заңсыз пайдалану фактілерін болдырмауға бағытталған.

Қазақстандағы жер ресурстары: статистика не дейді?

Сарапшылардың мәліметінше, Қазақстан аумағының шамамен 272 миллион гектары жер қорына жатады. Оның ішінде 200 миллион гектардан астамы ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлер саналады. Алайда бұл жерлердің барлығы бірдей тиімді пайдаланылып отырған жоқ.

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың мәлімдеуінше, соңғы жылдары пайдаланылмай жатқан жерлерді мемлекет меншігіне қайтару жұмыстары жүргізілген. Нәтижесінде 2022 жылдан бері 13,5 миллион гектардан астам жер мемлекетке қайтарылған. Алайда оның тек 6 миллион гектары ғана жаңа жер пайдаланушыларға берілген.

Президенттің айтуынша, жер бос жатпауы тиіс. Ол өндіріс пен инвестицияның көзіне айналуы қажет.

Жерді беру тәсілі өзгереді

Жер қатынастары саласында ашықтықты арттыру мақсатында жерді бөлу жүйесіне де өзгерістер енгізіліп жатыр. Мемлекет басшысы жерді беру процесін толықтай цифрландыруды тапсырды.

Бұл дегеніміз – алдағы уақытта ауыл шаруашылығы жерлері электронды конкурстар арқылы бөлінуі мүмкін. Мұндай жүйе бюрократиялық кедергілерді азайтып, жер бөлу процесін барынша ашық етуге мүмкіндік береді.

Жер мәселесін зерттеп жүрген заңгер Айдана Қуанышбаеваның пікірінше:

«Цифрлық форматтағы жер конкурстары жемқорлық тәуекелдерін азайтады. Егер барлық ақпарат онлайн жарияланып отырса, қоғам тарапынан бақылау күшейеді. Бұл жерді әділ бөлуге ықпал етеді», – дейді сарапшы.

Жайылым тапшылығы мәселесі

Қазақстанның бірқатар өңірінде жайылым жер тапшылығы өткір мәселе болып отыр. Әсіресе ауылдық жерлерде мал саны артқан сайын жайылымға сұраныс өсуде.

Мамандардың пікірінше, мемлекетке қайтарылған жерлерді тиімді пайдалану арқылы бұл мәселені шешуге мүмкіндік бар. Президент те қайтарылған жерлерді экономикалық айналымға енгізу қажеттігін атап өтті.

Осы мақсатта әкімдіктерге қайтарылған жерлерді нақты пайдаланушыларға беріп, оны ауыл шаруашылығы өндірісіне тарту тапсырылған.

Жерді тиімді пайдалану – ортақ міндет

Жер – экономиканың маңызды тірегі ғана емес, ұлттың стратегиялық байлығы. Сондықтан оны тиімді пайдалану, қорғау және заң талаптарына сай басқару – мемлекет пен қоғамның ортақ міндеті.

Сарапшылардың айтуынша, жер қатынастары саласында ашықтық пен цифрландыру күшейсе, ауыл шаруашылығы өндірісі де жаңа деңгейге көтеріледі. Ал жерді тиімді игеру елдің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етіп, ауыл аймақтарының дамуына серпін береді.