Агроөнеркәсіп кешені – ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіпті біріктіретін стратегиялық сала
Ауыл шаруашылығы өнімін өндіру – ел экономикасының маңызды бөлігі. Алайда өнімді тек өсіріп қана қою жеткіліксіз. Оны сақтап, өңдеп, халыққа уақытында жеткізу үшін ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп салалары тығыз байланыста жұмыс істеуі тиіс. Осы қажеттіліктен агроөнеркәсіптік кешен ұғымы қалыптасты.
Агроөнеркәсіптік кешен (АӨК) – ауыл шаруашылығы, оны техникамен және ресурстармен қамтамасыз ететін өндіріс орындары, сондай-ақ ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеп, тұтынушыға жеткізетін өнеркәсіп салаларын біріктіретін ірі экономикалық жүйе. Бұл кешеннің негізгі мақсаты – халықты сапалы азық-түлікпен қамтамасыз ету және өнеркәсіпке қажетті шикізат өндіру.
Мамандардың айтуынша, ауыл шаруашылығы өнімін тиімді пайдалану үшін өндіріс пен өңдеу арасындағы байланыс өте маңызды. Себебі өнімнің бір бөлігі өңделмесе немесе уақытында жеткізілмесе, оның экономикалық құны төмендейді.
Экономика саласының сарапшысы Нұрлан Қасымбековтің пікірінше, агроөнеркәсіп кешені ел экономикасының тұрақтылығына тікелей әсер етеді.
«АӨК – бұл тек ауыл шаруашылығы ғана емес, оған қызмет көрсететін техника өндірісі, тыңайтқыштар шығару, азық-түлік өңдеу және логистика салаларының барлығы кіреді. Сондықтан бұл кешен елдің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ететін негізгі механизмдердің бірі болып саналады», – дейді сарапшы.
Агроөнеркәсіп кешенінің құрылымы
Агроөнеркәсіптік кешен бірнеше негізгі буыннан тұрады.
Біріншісі – ауыл шаруашылығына қызмет көрсететін салалар. Оларға ауыл шаруашылығы техникасын өндіру, тыңайтқыштар шығару, агрохимиялық қызмет көрсету және басқа да инфрақұрылымдық бағыттар жатады.
Екінші буын – ауыл шаруашылығының өзі. Бұл салада егіншілік пен мал шаруашылығы дамып, негізгі азық-түлік шикізаты өндіріледі.
Үшінші буын – тамақ және жеңіл өнеркәсіп. Бұл бағытта ауыл шаруашылығы өнімдері өңделіп, халық тұтынатын дайын тауарларға айналады.
Осы үш буынның өзара байланысы агроөнеркәсіп кешенінің тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз етеді.
Экономикадағы маңызы
Қазақстанда агроөнеркәсіп кешені жұмыспен қамту деңгейі бойынша ірі салааралық жүйелердің бірі саналады. Бұл салада шамамен 2,4 миллион адам еңбек етеді. Сонымен қатар АӨК елдің жалпы ішкі өнімінің шамамен 10 пайызын құрайды.
Сауда айналымында да бұл саланың үлесі айтарлықтай. Сарапшылардың дерегінше, агроөнеркәсіп кешенінің өнімдері елдегі тауар саудасының 50 пайыздан астамын қамтиды. Бұл халықтың әл-ауқатын жақсартуға және азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуге ықпал етеді.
Қазақстанның ауыл шаруашылығы өнімдері шетелдік нарықта да сұранысқа ие. Әсіресе бидай мен ұн еліміздің негізгі экспорттық тауарларының бірі саналады.
Өңірлік дамудағы рөлі
Агроөнеркәсіптік кешен өңірлік экономиканың дамуына да айтарлықтай үлес қосып отыр. Қазіргі таңда бұл сала жалпы өңірлік өнімнің 10,2 пайызын құрайды.
2024 жылы ауыл шаруашылығы өндірісінің көлемін 946,4 миллиард теңгеге дейін жеткізу жоспарланып отыр. Бұл өткен жылмен салыстырғанда шамамен 5 пайыз өсімді білдіреді.
Жылдың алғашқы бес айының қорытындысы бойынша ауыл шаруашылығы өнімінің жалпы көлемі 5,9 пайызға артып, 189,5 миллиард теңгеге жетті. Бұл көрсеткіш республика бойынша жоғары нәтижелердің бірі саналады.
Өңірде бақша және жеміс-жидек өндірісі жақсы дамыған. Атап айтқанда, аймақ өрік пен алмұрт өндіру бойынша жетекші орындардың бірін иеленеді. Сонымен қатар алма, жүгері, соя, жүзім, картоп және күріш өндірісі бойынша да республикада алдыңғы қатарда тұр.
Ауыл шаруашылығы өндірісін дамыту мақсатында егіс алқаптарын 461,6 мың гектарға дейін ұлғайту жоспарланған. Бұл өнімді әртараптандыруға және өнімділікті арттыруға мүмкіндік береді.
Мал шаруашылығы дамып келеді
Өңірде мал шаруашылығы саласында да тұрақты өсім байқалады. Жылдың алғашқы төрт айында мал басы 2,3 пайызға артқан.
Аймақ ет, құс және сүт өндіру бойынша республикада көшбасшылардың қатарында. Сонымен қатар қой мен ешкі саны бойынша үшінші, ал жұмыртқа мен ірі қара мал саны бойынша төртінші орында тұр.
Мал шаруашылығын дамыту мақсатында асыл тұқымды мал өсіруге 6 миллиард теңге көлемінде қаржы бөлінген. Бұл қаржы мал басын көбейтіп қана қоймай, өнім сапасын арттыруға мүмкіндік береді.
Алдағы бес жылда асыл тұқымды ірі қара мал үлесін 21 пайызға дейін, ал асыл тұқымды қой үлесін 18 пайызға дейін жеткізу жоспарланып отыр.
Экспорт пен мемлекеттік қолдау
Ауыл шаруашылығы өнімдерінің экспорт көлемі де артып келеді. Қазіргі таңда аграрлық өнімдердің экспорты 280,2 миллион долларды құрайды.
2024 жылы агроөнеркәсіп кешенін қолдау үшін мемлекет тарапынан 33,8 миллиард теңге бөлінген. Оның ішінде 27,9 миллиард теңгесі субсидиялар ретінде қарастырылған.
Сарапшылардың айтуынша, мемлекеттік қолдау шаралары ауыл шаруашылығы өндірушілерінің қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз етіп, өндірістің дамуына серпін береді.
Болашақ бағыт
Агроөнеркәсіп кешенін дамыту – өңірлік экономиканың негізгі басымдықтарының бірі болып қала береді. Алдағы жылдары өндірістік қуаттарды кеңейту, ауыл шаруашылығы инфрақұрылымын жақсарту және фермерлерді қолдау бағытында бірқатар жобалар жүзеге асырылмақ.
АӨК дамыту тұжырымдамасының міндеттері шеңберінде 2025 жылдың қорытындысы бойынша АНК және ҚАҚ аграрлық секторды қаржыландыруға 1 118,2 млрд теңге бағыттады, бұл 2024 жылдың ұқсас кезеңін қаржыландыру көлемінен 36%-ға артық (296 млрд теңге). Оның ішінде АНК АӨК субъектілерін 814,2 млрд теңгеге, ҚАҚ 304 млрд теңгеге қаржыландырды.
2025 жылғы қаржыландырудың жалпы көлемінің 85%-ы шағын және орта кәсіпкерлік субъектілеріне тиесілі. АНК және ҚАҚ несие портфеліндегі белсенді қарыз алушылардың жиынтық саны шамамен 70,5 мыңды құрады
Мамандардың пікірінше, агроөнеркәсіп кешенін жүйелі дамыту елдің азық-түлік қауіпсіздігін нығайтып қана қоймай, экономиканың тұрақты өсуіне де ықпал етеді.