Танысыңызға қарыз шартынсыз берген ақшаңызды қайтара алмай жүрсіз бе?: заңды жолмен өндіріп алу жолын біле жүріңіз

Танысыңызға, досыңызға немесе туысыңызға қарызға ақша бердіңіз, бірақ уәде еткен уақыт өтіп, ол ақшаны қайтармай жүр ме? Мұндай жағдайда күн сайын телефон соғып, қарызды сұрай берудің орнына мәселені заңды жолмен шешуге болады.

Тіпті нотариус арқылы рәсімделген қарыз шарты болмаса да, қолхат, банк аударымы және хат алмасу сияқты дәлелдер маңызды рөл атқаруы мүмкін.

KYN.KZ қарызға берген ақшаны қайтармай қойған жағдайда не істеу керектігін рет-ретімен түсіндіреді.

1-қадам. Ең алдымен қолыңыздағы дәлелдердің бәрін жинаңыз

Бірінші кезекте қарыздың шынымен берілгенін дәлелдейтін құжаттар мен материалдарды жоғалтпау керек.

Олардың қатарына:

* қарыз шарты;
* қолхат;
* банк немесе Kaspi арқылы жасалған ақша аударымдары;
* WhatsApp, Telegram және басқа мессенджерлердегі хаттар;
* SMS-хабарламалар;
* борышкердің қарызды мойындаған хабарламалары;
* ақшаны қашан қайтаратынын айтқан хаттары және басқа да дәлелдер кіруі мүмкін.

Мысалы, адамның «500 мың теңге қарызымды келесі айда қайтарамын» деп жазуы істің мән-жайын анықтау кезінде маңызды болуы ықтимал.

Сондықтан қарызға қатысты хаттарды өшірмей, аударым түбіртектерін де сақтап қойған дұрыс.

2-қадам. Қолхат болмаса, бірден үміт үзбеңіз

Көп адам ақшаны жақын адамына бергенде қолхат жаздырмайды. Кейін қарыз қайтарылмай қалғанда «қолхат жоқ, демек ақшаны өндіре алмаймын» деп ойлайды.

Алайда қолхаттың болмауы өздігінен басқа дәлелдердің бәрін жоққа шығармайды.

Мысалы, сіз бір адамға банк арқылы ірі көлемде ақша аудардыңыз делік. Онымен қатар мессенджердегі әңгімеде ол сізден қарыз алғанын және ақшаны қайтаратынын жазған болуы мүмкін.

Мұндай материалдардың барлығын жинап, заңгерге немесе сотқа ұсынуға дайындаған жөн.

Ал егер ақшаны қолма-қол беріп, ешқандай қолхат жасалмаса және хат алмасуда да борышкер қарызды мойындамаса, ақшаның қарыз ретінде берілгенін дәлелдеу күрделірек болуы мүмкін.

3-қадам. Қарызды қайтаруды ресми түрде талап етіңіз

Келесі әрекет – борышкерге жазбаша талап жіберу.

Онда:

қанша ақша қарызға берілгенін, қашан берілгенін, оны қайтару қажеттігін және қандай мерзім ішінде төлеуді талап ететініңізді нақты көрсеткен дұрыс.

Талаптың борышкерге жіберілгенін растайтын дәлелді де сақтаңыз.

Бұл жерде тағы бір пайдалы мүмкіндік бар. Егер бұрын қарызды растайтын құжат жеткіліксіз болса, борышкер сіздің талабыңызға жауап беріп, қарызын жазбаша түрде мойындауы мүмкін.

4-қадам. Қарыз даусыз болса, нотариусқа жүгінуге болады

Кейбір жағдайда сотқа талап арыз бермей-ақ, нотариустың атқарушылық жазбасы арқылы берешекті өндіріп алу мүмкіндігі қарастырылған.

Бірақ кез келген «маған ақша қарыз» деген өтініш бойынша нотариус атқарушылық жазба жасай салмайды.

Қазақстанның «Нотариат туралы» заңына сәйкес, ұсынылған құжаттар берешектің даусыз екенін растауы қажет. Сонымен бірге жалпы жағдайда талап ету құқығы пайда болған күннен бастап үш жылдан аспауы керек. 

Мысалы, жазбаша мәмілеге негізделген міндеттеменің орындау мерзімі өтіп, борышкер берешегін мойындаса, нотариус арқылы өндіріп алу мәселесін қарастыруға болады. 

Сондықтан қолыңызда қарызды нақты растайтын құжаттар болса, алдымен нотариусқа көрсетіп, атқарушылық жазба жасауға негіз бар-жоғын анықтауға болады.

5-қадам. Борышкер қарызды мойындамаса – сотқа жүгініңіз

«Мен одан ақша алған жоқпын», «бұл қарыз емес еді» немесе «мұндай сомаға келіспеймін» деген дау туындаса, мәселені сот арқылы шешуге тура келуі мүмкін.

Бұл жағдайда қарызды өндіріп алу туралы талап қойылып, қолдағы дәлелдер ұсынылады.

Сот істің мән-жайын, қарыздың қалай берілгенін, тараптардың құжаттары мен өзге дәлелдерін зерттеп, тиісті шешім қабылдайды.

Сондықтан дәлелдерді қарызды сұрай бастаған кезде емес, ақша берген күннен бастап сақтаған әлдеқайда тиімді.

6-қадам. Сотта жеңу – ақшаның бірден қолыңызға тиетінін білдірмейді

Бұл жерде көп адам шатасатын тағы бір мәселе бар.

Сот «қарыз қайтарылсын» деген шешім шығарғанымен, борышкер ақшаны сол күні әкеліп бере салмауы мүмкін.

Сот актісін мәжбүрлеп орындату кезеңі бөлек жүргізіледі.

Атқару құжаты бойынша іс сот орындаушысына беріледі. Сот шешімдерінің мәжбүрлеп орындалуы атқарушылық іс жүргізу заңнамасына сәйкес жүзеге асырылады. 

Яғни заңда көзделген тәртіппен борышкердің ақшасы мен өндіріп алуға болатын мүлкіне қатысты мәжбүрлеп орындау шаралары қолданылуы мүмкін.

Нотариустың атқарушылық жазбасы да атқарушылық іс жүргізу тәртібімен орындалады. (Adilet)

7-қадам. Қарызды бірнеше жыл бойы сұрап жүре бермеңіз

«Бүгін болмаса, ертең қайтарар» деп бірнеше жыл күте беру де дұрыс емес.

Мерзім мәселесі әр жағдайға байланысты бағаланады. Мәселен, нотариустың атқарушылық жазбасын жасау үшін жалпы жағдайда талап қою құқығы туындаған күннен бастап үш жылдан аспауы керек. (Adilet)

Сондықтан үлкен көлемдегі қарыз қайтарылмай жатса, уақыт өткізбей заңгерден кеңес алып, нақты жағдай бойынша талап қою мерзімін анықтаған жөн.

Ал полицияға арыз жазуға бола ма?

Қарапайым қарыздың уақытында қайтарылмауы мен алаяқтықты бір ұғым деп қарастыруға болмайды.

Егер екі адамның арасында қарызды қайтаруға қатысты азаматтық дау болса, мәселе әдетте азаматтық-құқықтық тәртіппен шешіледі.

Ал егер адам ақшаны бастапқы кезден-ақ алдау немесе сенімді теріс пайдалану арқылы иемденген болуы мүмкін деген белгілер болса, жағдайдың құқықтық бағасы өзгеше болуы ықтимал. Мұндай жағдайда құқық қорғау органына жүгіну мәселесін жеке қарастырған дұрыс.

Қарыз берер алдында не істеген дұрыс?

Ең қауіпсіз тәсіл – «таныс адам ғой» деп ауызша келісіммен шектелмеу.

Қомақты ақша берілсе, қарыздың сомасын, берілген күнін, қайтару мерзімін және тараптардың деректерін жазбаша түрде бекіткен дұрыс. Қажет жағдайда мәмілені заң талаптарына сәйкес рәсімдеу жөнінде нотариус немесе заңгерден кеңес алған жөн.

Ал банк арқылы аударған кезде төлемнің мақсатын дұрыс көрсету де кейін маңызды болуы мүмкін.

Есте сақтаңыз: қарызды қайтарудың негізгі жолы – жанжал шығару емес, дәлелдерді жинау және заңда белгіленген рәсімдерді пайдалану. Қолхат немесе қарызды растайтын құжаттарыңыз болса – нотариус арқылы өндіріп алу мүмкіндігін тексеріңіз. Қарызға қатысты дау болса – сотқа жүгіну мәселесін қарастырыңыз. Ал шешім шыққаннан кейін берешекті мәжбүрлеп өндіріп алу сот орындаушысы арқылы жүргізіледі.

Материал жалпы ақпараттық сипатта. Нақты іс бойынша құжаттардың мазмұнына, қарыздың берілу тәсіліне және мерзімдерге қарай заңгердің жеке кеңесі қажет болуы мүмкін.