Қол жетпес тепе-теңдік: Ташкент пен Бішкек неге Астана мен Алматының көшбасшылығына жете алмайды

Алматы ұзақ уақыт бойы Қазақстанның саяси және коммерциялық функцияларын қатар атқарып, Орталық Азияның жетекші іскерлік орталығы ретінде танылып келді. Астана Қазақстанның астанасына айналғаннан кейін екі қаланың рөлі барған сайын бірін-бірі толықтыратын сипатқа ие болды: Алматы өңірдегі ең ірі іскерлік және қаржы орталығы болып қала берсе, Астана саяси, институционалдық және корпоративтік маңызын арттырды. Қазақстан бойынша жаңартылған деректерге сәйкес, Астана экономикасының өсімі шамамен 10%, ал Алматыда шамамен 5% болды. 2025 жылы осы екі қала бірге шамамен 107 млрд доллар көлемінде экономикалық өнім өндірді. Осылайша, олар Орталық Азиядағы сауданың елеулі бөлігін біріктіретін негізгі қозғаушы күшке айналды.

Алматы мен Астана Орталық Азияда теңдесі жоқ экономикалық ауқымға ие. TCA-ның Орталық Азия балансының деректеріне сәйкес, Қазақстанның өзіне өңірдің ЖІӨ-нің жартысынан астамы және тікелей шетелдік инвестициялар көлемінің шамамен үштен екісі тиесілі. Бұл ауқым іскерлік белсенділікті қолдайтын қалалық инфрақұрылымды салуға және ұстап тұруға қажетті бюджеттік ресурстарды қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Қазақстан сондай-ақ Орталық Азиядағы ең дамыған капитал нарықтарына ие. Алматыдағы Қазақстан қор биржасы (KASE), Астанадағы Астана халықаралық қаржы орталығы (AIFC) және Astana International Exchange (AIX) жиынтығы компанияларға өңірдегі басқа нарықтардың ешқайсысында қолжетімсіз деңгейде акционерлік капиталға, қарыз қаражатына, институционалдық инвесторларға және қаржылық инфрақұрылымға қол жеткізуге мүмкіндік береді. Қазақстан сондай-ақ Орталық Азиядағы тәуелсіз кредиттік рейтингі инвестициялық деңгейде тұрған жалғыз ел болып табылады. Бұл елдік тәуекел үшін үстемеақыны төмендетіп, өңірдегі рейтингі төмен нарықтармен салыстырғанда компаниялар мен жобаларды қаржыландыру шығындарын азайтуға көмектеседі.

Бұл артықшылықтар ондаған жылдар бойы қалыптасты. Алматы мен Астана ұзақ уақыт бойы ірі халықаралық компаниялардың өңірлік базалары қызметін атқарып, корпоративтік басқару, қаржы, кәсіби қызметтер және білікті кадрлар экожүйесін қалыптастырды. Бұл тәжірибе өз кезегінде олардың қосымша инвестициялар мен өңірлік штаб-пәтерлерді тарту қабілетін күшейтеді.

Ташкент пен Бішкек те қарқынды дамып келеді

Келесі орында — Ташкент. Өзбекстанның саяси және сауда астанасының экономикасы 2025 жылы шамамен 29 млрд долларды құрады, бұл Алматы экономикасынан шамамен 40%-ға, ал Астана экономикасынан төрттен үшке жуық аз. Ташкент те қарқынды өсім көрсетті: алдын ала мәліметтер бойынша, оның экономикасы 2025 жылы нақты мәнде 11,3%-ға өсті.

Ташкент Өзбекстанның демографиялық ауқымының артықшылығын пайдаланады. Ел халқы Қазақстан халқынан шамамен екі есе көп, бұл астанаға әлдеқайда үлкен ішкі нарық пен еңбек ресурстарына қол жеткізуге мүмкіндік береді. Алайда мұндай ауқым тұрақты жұмыс орындарын құруға және тұрғын үй құрылысы мен инфрақұрылымға үздіксіз инвестиция салуға деген қажеттілікті де арттырады. Егер еңбек өнімділігі мен инвестициялар халық санының өсу қарқынына ілесе алмаса, демографиялық артықшылық Ташкенттің Алматы мен Астанадан алшақтығын қысқартуға көмектесудің орнына, барған сайын шектеуші факторға айналуы мүмкін.

Сонымен қатар Алматы мен Астана жан басына шаққандағы экономикалық өнім көлемі бойынша айтарлықтай алда. 2025 жылы жан басына шаққандағы жалпы өңірлік өнім (ЖӨӨ) Алматыда шамамен 29 900 АҚШ долларын, Астанада 23 700 долларды құрады. Ал есепті жылдағы орташа айырбас бағамдарын қолданғанда, Ташкентте бұл көрсеткіш шамамен 9 300 доллар болды. Бұл көрсеткіштер еңбек өнімділігін, үй шаруашылықтарының табысын немесе өмір сүру деңгейін емес, жан басына шаққандағы экономикалық өнім көлемін көрсетеді.

Ташкент сияқты, Бішкек те саяси астана және негізгі экономикалық орталық рөлдерін қатар атқарады. Алайда мұнда пайдаланылған есепті кезеңдердегі деректерге сәйкес, оның экономикасы Ташкент экономикасының шамамен 30%-ын ғана құрайды. Қырғызстан Ұлттық статистика комитетінің мәліметтері бойынша, 2024 жылы ел экономикасы 15,8%-ға өсті.

Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша Бішкек те Ташкенттен артта. 2024 жылы Бішкектегі жан басына шаққандағы ЖІӨ шамамен 6500 доллар болса, Ташкентте 2025 жылы бұл көрсеткіш шамамен 9300 доллар болды. Бұл деректер әртүрлі есепті жылдарды қамтиды және еңбек өнімділігін немесе үй шаруашылықтарының табысын емес, жан басына шаққандағы экономикалық өнім көлемін өлшейді.

Бішкектің салыстырмалы артықшылықтары басқа факторларға, атап айтқанда шығындар мен ресурстарға байланысты. Қырғызстандағы корпоративтік табыс салығының стандартты мөлшерлемесі 10% болып, бұл Қазақстан мен Өзбекстандағы стандартты мөлшерлемелерден төмен. Негізінен гидроэнергетикаға сүйенетін елдің энергетикалық базасы көміртек шығарындылары төмен энергия көзін қамтамасыз етеді және оны әрі қарай дамытуға айтарлықтай әлеует бар. Дегенмен электр энергиясымен маусымдық қамтамасыз етудегі үзілістер әлі де шектеуші фактор болып отыр. Бішкек халқы мен экономикасының салыстырмалы түрде шағын болуы ішкі нарықтың тарлығын және инфрақұрылымға инвестицияларды қолдауға мүмкіндік беретін экономикалық базаның аз екенін білдіреді.

Төмендегі диаграмма төрт қаланың ЖӨӨ көрсеткіштерін салыстырып, экономикалық өндірістің жалпы көлемін де, жан басына шаққандағы өнім көлемін де көрсетеді.

Ескерту: Ағымдағы бағалардағы деректер орташа жылдық айырбас бағамдары бойынша АҚШ долларына аударылып, сатып алу қабілетінің паритетіне түзетусіз дөңгелектелді. Жан басына шаққандағы ЖӨӨ бір тұрғынға шаққандағы өнім көлемін өлшейді, ол үй шаруашылығының табысын немесе еңбек өнімділігін көрсетпейді. Ташкент бойынша деректер алдын ала болып табылады.

Дереккөздер: Қазақстан статистикасы, Өзбекстан статистикасы, Қырғызстан статистикасы.

Айырбас бағамдары: ҚР Ұлттық Банкі KTЗ арқылы, Өзбекстанның Орталық банкі, ХВҚ.

Ташкент жоғалтқан позицияларын қайтара ала ма?

Қуып жету өсімі — тек экономикалық өсім қарқынына байланысты мәселе емес. Ташкенттің жоспарланған ауқымда кеңеюі орасан зор капитал салымдарын талап етеді. Бұл капитал әртүрлі көздерден түсуі тиіс: мемлекеттік қаражаттан, отандық және шетелдік жеке инвестициялардан, сондай-ақ халықаралық қарыздардан. Бұл арналардың әрқайсысының өзіндік шектеулері бар.

Экономикасы шамамен 147 млрд долларды құрайтын Өзбекстан экономикасы Қазақстан экономикасынан екі есеге жуық кіші, оның тәуелсіз кредиттік рейтингі инвестициялық деңгейден төмен, ал капитал нарықтары жеткілікті дамымаған. 2025 жылы ақша аударымдары ЖІӨ-нің 14,3%-ына дейін өсті, бұл шетелде алынған табыстардың экономика үшін әлі де маңызды екенін көрсетеді.

Салыстыру үшін, Қазақстан экономикасының көлемі 306 млрд долларды құрайды, тәуелсіз кредиттік рейтингі инвестициялық деңгейде және қаржылық әрі ресурстық резервтері әлдеқайда үлкен. Бұл — еңсеруге көп жыл қажет болатын және капиталды анағұрлым ауқымды көлемде жұмылдыру үшін капитал нарықтарын дамыту, еңбек нарығын реформалау және инвестициялық тәуекелдерді төмендететін институттарды нығайтуды талап ететін елеулі құрылымдық кедергілер.

Ташкент әзірге экономикалық көрсеткіштер бойынша Астанадан озған жоқ, бірақ алшақтық қысқарды.

Соңғы жылдары Ташкент Астанаға қарағанда жылдамырақ өсті, алайда 2025 жылға қарай айырмашылық айтарлықтай қысқарды. Ташкенттің нақты ЖІӨ өсімі 11,3% болса, Астанада 10,2% болды, яғни өсім қарқынындағы айырмашылық небәрі 1,1 пайыздық тармақты құрады. Ресми деректер соңғы жылдардағы Ташкенттің тұрақты түрде озық дамуы салыстырмалы алшақтықты қысқартқанын көрсетеді, бірақ бұл артықшылықтың қала паритетке жеткенге дейін жеткілікті ұзақ сақталатынын растамайды.

Ташкент те кеңейіп келеді. Жаңа Ташкенттің құрылысы 2023 жылы басталды. Оның алғашқы кезеңі 600 мың тұрғынға есептелген, ал түпкілікті кезеңде қала халқы 2 миллион адамға жетуі жоспарланған. 2034 жылға дейін 200 мың пәтер, сондай-ақ іскерлік, білім беру және көлік инфрақұрылымын салу жоспарланып отыр. Қазірдің өзінде тұрғын үй кешендері, бизнес-орталықтар мен университет кампустары салынуда.

Бұл ретте Астана инфрақұрылымды дамытуға қомақты үлес қосып келеді. 2026 жылдың қаңтар-шілде айларында шамамен 2,2 млн шаршы метр тұрғын үй құрылысы аяқталды, сонымен қатар жаңа көлік және коммуналдық инфрақұрылым салынуда. Қаланың бас жоспары бойынша 2035 жылға қарай халық санын 2,275 миллион адамға дейін ұлғайту, сондай-ақ тұрғын үй құрылысы, көлік және инфрақұрылымды одан әрі дамыту көзделген.

Ташкенттегідей, Астанада да жоспарланған ауқымды кеңею әзірге болашаққа арналған жоспар күйінде қалып отыр.

Осылайша, Ташкент үнемі өзгеріп отыратын нысанды қуып келеді. 2025 жылы Астананың өсім қарқынын күрт жеделдетуі Ташкенттің өсу артықшылығының қаншалықты тез қысқаруы мүмкін екенін көрсетті. Қалған алшақтықты қысқарту үшін Ташкент айтарлықтай экономикалық артықшылықты сақтауы қажет, ал Астана өзінің экономикалық және қалалық базасын кеңейтуді жалғастыра береді. Егер Ташкенттің артықшылығы паритетке жеткенге дейін жойылса, алшақтық қысқаруын тоқтатады. Сондықтан қазіргі қалалық деректер Ташкенттің Астананы басып озуға бет алғанын көрсетпейді.

Алматы — әлдеқайда күрделі кедергі

Ташкенттің Алматыға қатысты жағдайы өзгеше. Қазіргі таңда Алматы экономикасы Ташкент экономикасынан екі еседен астам үлкен. Бұл Ташкенттің арадағы алшақтықты қысқарту үшін ондаған жыл бойы Алматыдан едәуір жылдам өсуі қажет екенін білдіреді.

Ташкент 2025 жылы нақты ЖІӨ өсімін 11,3% деп көрсетті, ал Алматыда бұл көрсеткіш 4,9% болды. Бұл Ташкенттің алдыңғы жылдармен салыстырғанда әлдеқайда жоғары өсім көрсеткенін білдіреді. Дегенмен экономика көлемі бойынша алшақтықты қысқарту үшін Ташкент ұзақ уақыт бойы айтарлықтай жоғары өсім қарқынын сақтауы керек.

Астана сияқты, Алматы да бір орында тұрған жоқ. Алматының 2040 жылға дейінгі даму бағдарламасы мен бас жоспары қала бойынша іскерлік белсенділік пен дамуды бөлуді көздейтін бес негізгі экономикалық және қалалық орталықты қарастырады. Жаңартылған ұсыныстар бойынша 2040 жылға қарай халық саны 3,6 миллион адамға дейін өсуі, сондай-ақ тұрғын үй құрылысы мен инфрақұрылымның одан әрі дамуы жоспарланған.

Жақын орналасқан Алатау қаласы әкімшілік тұрғыдан бөлек басқарылғанымен, Алматының кеңірек агломерациясының бір бөлігі ретінде дамып келеді және өңірдегі жұмыспен қамтуды, инвестицияларды және экономикалық базаны одан әрі нығайтуы мүмкін. Алайда оның үлесі бұл салыстыруда пайдаланылған Алматы қаласының ЖІӨ көрсеткішіне енгізілмейді.

2025 жылғы экономикалық ауқым сақталған жағдайда, Ташкентке Алматының деңгейіне жету үшін 50 жыл бойы нақты ЖІӨ өсімінде жыл сайын орта есеппен шамамен 1,75% салыстырмалы артықшылықты сақтауы қажет болады. Мұндай артықшылықтың соншалықты ұзақ уақыт бойы сақталуы мүмкін деген негіз аз.

ЭЫДҰ-ның ұзақ мерзімді экономикалық болжамдары да дамушы экономикалар табыс деңгейі жоғары елдерге жақындаған сайын олардың өсім қарқыны уақыт өте келе баяулайтынын көрсетеді. Егер Ташкенттің өсім артықшылығы экономикасы жетілген сайын қысқарса, қуып жету процесі одан да ұзаққа созылады немесе мүлде жүзеге аспауы мүмкін.

Бішкек Ташкентті басып оза ала ма?

Бішкектің 2024 жылы нақты ЖІӨ-нің 15,8%-ға өсуі әсерлі көрсеткіш болды. Алайда әлдеқайда төмен базадан жоғары қарқынмен өсу өздігінен қуып жету траекториясын қалыптастырмайды.

Бішкек экономикасы Ташкент экономикасының шамамен 30%-ын ғана құрайды. Бұл салыстырмалы алшақтықтың ауқымы бойынша Ташкенттің Алматыдан айырмашылығымен жалпы алғанда салыстыруға келетінін, бірақ біршама үлкен екенін білдіреді. Сондықтан Бішкектің Ташкент экономикасының көлеміне елеулі түрде бәсекелес болуы үшін көптеген жылдар бойы тұрақты түрде жоғары өсім көрсетуі қажет.

Бішкек бірыңғай жаңа қала жобасын жүзеге асыру арқылы емес, қалалық аумаққа айналасындағы елді мекендерді біріктіру арқылы кеңейіп келеді. 2024 жылғы әкімшілік-аумақтық реформа қаланың аумағын 12 900 гектардан шамамен 41 000 гектарға дейін, яғни үш еседен астам ұлғайтты. Оның құрамына айналадағы 24 елді мекен кірді.

Содан бері қала 2030 жылға дейінгі даму жоспарын бекітті. Оның аясында жаңа аудандарда су құбыры желілері мен әлеуметтік инфрақұрылым салынуда. 2050 жылға дейінгі бекітілген бас жоспарда қала халқының 2 миллион адамға жуықтауы көзделген.

Болашақты асыға күтеміз

Алматы, Астана, Ташкент және Бішкек инвестициялар, өсіп келе жатқан сұраныс және өңірлік байланыстардың нығаюы есебінен дами береді деп күтіледі. Олардың әрқайсысындағы өсім ірі нарықтар мен басқа қалалар үшін жаңа мүмкіндіктер қалыптастырып, жалпы Орталық Азияның экономикалық әлеуетін күшейте алады.

Қазақстан өзінің тарихи артықшылықтарын нығайтуды жалғастыруда. Алматы мен Астана ондаған жылдар бойы жинақталған корпоративтік байланыстарды, қаржы институттарын және тәжірибені одан әрі дамытып келеді. Бұл олардың экономикалық көшбасшылығының негіздері әлі де нығайып жатқанын білдіреді.

Рим бір күнде салынған жоқ. Қазақстанның іскерлік экожүйесі де бір күнде қалыптасқан жоқ. Орталық Азияда жаңа экономикалық орталықтар пайда болып жатқанымен, өңірдің қалыптасқан көшбасшылары да өз позицияларын нығайтып келеді.Қаласаңыз, осы аударманы  ресми-аналитикалық стильде,  қазақстандық БАҚ стилінде немесе  табиғи, кәсіби қазақ тілінде редакциялап бере аламын.