Осыдан біраз уақыт бұрын таулар негізінен қысқы демалыс орны ретінде қабылданатын. Ал бүгінде ол – жыл бойы спортпен шұғылдануға, туризмге, серуендеуге және белсенді демалысқа арналған кеңістік. Алматы қаласы Туризм басқармасының мәліметінше, соңғы алты жылда тауға келушілер саны 4,5 есе артып, жылына шамамен 1 миллион адамға жеткен. 2026 жылы келушілер саны 1,5 миллионнан асады деп күтілуде.

Бұл бір маңызды жайтты көрсетеді: инфрақұрылымның дамуына немесе дамымауына қарамастан, тауға түсетін жүктеме қазірдің өзінде бар.

Ретсіз пайда болған соқпақтар, автокөліктер, қоқыс және адамдардың бір бағыттарға шамадан тыс шоғырлануы да экожүйеге әсер етеді. Сондықтан бүгінгі мәселе адамдарға таудың қажет немесе қажет еместігінде емес. Негізгі мәселе – адамдардың күн санап артып келе жатқан ағынын қалай реттеп, олардың осында келуіне себеп болып отырған табиғатты қалай сақтап қалуда.

Алматы тау кластерін дәл осы тұрғыдан қарастырған жөн. Бұл – «Шымбұлақ» пен Oi-Qaragai курорттарын Кимасар, Бутаковка шатқалдары және Pioneer курортының аумағы арқылы өтетін аспалы жолдар мен тау шаңғысы трассаларының бірыңғай жүйесімен байланыстыруды көздейтін инфрақұрылымдық жоба.

Ретсіз жүктеменің орнына – шоғырланған инфрақұрылым

Алматы тау кластерінің аумағы ондаған жыл бойы шаруашылық және туристік қызметпен байланысты болып келеді. Мұнда бұрыннан жұмыс істеп келе жатқан нысандар да бар. Сондықтан жоба, ең алдымен, игерілген аумақтарды жаңғыртуға және оларды жүйелі түрде ұйымдастыруға бағытталған.

Алматы тау кластері ұлттық парк аумағын ауқымды түрде игеруді көздемейді. Жобаны жүзеге асыру барысында қамтылатын аумақ Іле-Алатауы ұлттық паркінің жалпы аумағының 0,049%-ын құрайды.

Экологиялық шектеулердің құрылыс жұмыстары басталмай тұрып ескерілуі де аса маңызды. Жоба аясында өсімдіктер дүниесі, жануарлар әлемі, су, топырақ, биоалуантүрлілік және табиғи қауіп-қатерлер зерттелген. Бұл жобалау кезеңінің өзінде бағыттарды түзетуге, табиғи құндылығы жоғары аумақтарды айналып өтуге және қоршаған ортаға түсетін әсерді барынша азайтуға мүмкіндік береді.

Жұмыстар басталар алдында өсімдіктерге арнайы зерттеу жүргізіліп, әр учаскедегі жасыл желектің нақты орналасуы, түрлік құрамы мен жағдайы анықталады.

Жобаны әзірлеу кезінде қар барысының, Тянь-Шань қоңыр аюының, Түркістан сілеусінінің және басқа да жануарлардың көші-қон бағыттары мен ықтимал қозғалыс аймақтары зерттелген.

Алматы қорығымен іргелес орналасуы да табиғатты қорғауға бағытталған қосымша шараларды жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Алматы тау кластерін пайдалану барысында биотехникалық жұмыстар жүргізуге және жануарлардың мекен ету ортасын қалпына келтіруге арналған арнайы аймақтар құрылуы мүмкін. Бұл қорық аумағындағы жануарлардың басқа аумақтарға таралуына жағдай жасап, олардың санын арттыруға ықпал етеді.

Су алу тек арнайы рұқсат болған жағдайда және табиғат үшін қажетті су ағыны ескеріле отырып жүзеге асырылады. Ағынды суларды табиғи су айдындарына тікелей төгу қарастырылмаған. Жасанды қар жасау үшін химиялық реагенттерсіз тек су мен ауа пайдаланылады.

Алайда таулы аумақта экологиямен қатар табиғи қауіп-қатерлерге де ерекше назар аудару қажет. Жобада көшкін қаупі бар аумақтарды аймақтарға бөлу, қар тоқтататын құрылғылар орнату, су бұру және селден қорғау нысандарын салу, тау беткейлерін бақылау, сондай-ақ ескерту және эвакуация жүйелерін енгізу қарастырылған.

Осылайша, туристік инфрақұрылым табиғи ортаға әсер ететін нысан ғана емес, оны сақтауға және қалпына келтіруге қажетті ресурстардың көзіне де айнала алады.

Бүгінде Алматының алдында іс жүзінде екі сценарий тұр.

Біріншісі – адамдардың артып келе жатқан ағынының бұрынғыдай ретсіз таралуына жол беру. Бұл автокөліктердің, жаңа соқпақтардың, қоқыстың көбеюіне және ең танымал аумақтарға түсетін жүктеменің артуына әкеледі.

Екіншісі – туристер ағыны реттелетін, инфрақұрылым нақты аумақтарға шоғырланатын, табиғи қауіп-қатерлер алдын ала ескерілетін және экожүйенің жағдайы тұрақты бақылауда болатын ұйымдасқан жүйе қалыптастыру.

Алматы тау кластерін дәл осы ұстаным тұрғысынан қарастырған жөн.

Өйткені даму мен экологияның бірін таңдауға мәжбүрміз деген түсініктің өзі қате.

Тауды сақтау – оны адамдар үшін жауып тастау деген сөз емес. Ал дамыту – табиғи аумақты жаппай құрылыс алаңына айналдыру дегенді білдірмейді.

Басты өлшем қарапайым болуы керек: біз қанша нысан салдық дегеннен гөрі, тауды пайдалана бастағаннан кейін оны қандай күйде сақтап қалдық деген мәселе маңызды.