Аваза саммиті: сауда, логистика және өнеркәсіптік ынтымақтастық
Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Авазада өткен Орталық Азия мемлекеттері басшыларының консультативтік кездесуінде және Әзербайжанмен өңірлік байланыстарды дамыту мәселелерінде сауда-экономикалық ынтымақтастықты кеңейтуге, көлік бағыттарын дамытуға және өнеркәсіптік кооперацияны нығайтуға басымдық берді. Мемлекет басшысының бастамалары өңір елдерінің экономикалық байланыстарын тереңдетіп, жаңа инфрақұрылымдық мүмкіндіктерді пайдалануға бағытталған.
Сауда көлемін арттыру, логистикалық шығындарды оңтайландыру және жаңа көлік дәліздерін дамыту өңірлік экономикалық байланыстарды кеңейтудің маңызды шарттары саналады. Бұл ретте қолданыстағы бағыттарды сақтай отырып, қосымша маршруттарды дамыту Қазақстанның транзиттік әлеуетін пайдалануға және халықаралық сауда байланыстарын кеңейтуге мүмкіндік береді.
Саясаттанушы Шарип Ишмұхамедовтің пікірінше, Авазадағы кездесуде көтерілген бастамалар сауда, көлік, өнеркәсіп және инфрақұрылым бағыттарын біртұтас экономикалық жүйе ретінде қарастырудың маңызын көрсетеді. Сарапшының пайымдауынша, жаңа бағыттарды дамыту қолданыстағы көлік дәліздерінің рөлін сақтай отырып, Қазақстанның логистикалық мүмкіндіктерін кеңейтуге жол ашады.
— ТМД-ға мүше мемлекеттер басшылары кеңесінің отырысында Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Достастықты 2035 жылға дейін дамыту стратегиясын әзірлеуді ұсынды. Бұл бастама Мемлекет басшысының ТМД-ның болашағына қатысты стратегиялық көзқарасын қалай көрсетеді? Стратегияға экономикалық, технологиялық және гуманитарлық байланыстарды нығайту бағытында қандай басымдықтар енгізілуі мүмкін?
— Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың ТМД саммитінде ұйымның даму перспективаларына қатысты көтерген бастамасы өте орынды әрі уақыт талабына сай деп есептеймін. Қазіргі уақытта ТМД-ны 2030 жылға дейін дамыту стратегиясы қолданыста. Ол 2020 жылы қабылданған болатын. Содан бері халықаралық қатынастарда елеулі өзгерістер орын алып, жаңа міндеттер мен басымдықтар қалыптасты. Осы тұрғыдан алғанда, ұйымның даму стратегиясын жаңартып, қазіргі жағдайға бейімдеудің маңызы зор.
Бүгінде ТМД-ның алдағы даму бағыттарын айқындап, мемлекеттер арасындағы ынтымақтастықты жаңа деңгейге көтеруге мүмкіндік мол. Сондықтан ұзақ мерзімді мақсаттарды нақтылап, ортақ басымдықтарды белгілеу және бірлескен жұмыстың нәтижелерін бағалау тетіктерін жетілдіру маңызды.
Осы тұрғыдан алғанда, Президенттің бастамасы дер кезінде көтерілді. Ол ұйымның болашақ даму бағдарын айқындауға, нақты мақсаттар мен нысаналы көрсеткіштерді белгілеуге, сондай-ақ экономикалық, технологиялық және гуманитарлық ынтымақтастықты нығайтуға жол ашады.
Сонымен қатар алдағы тоғыз жылға арналған міндеттерді жүйелеп, оларды жүзеге асырудың нақты бағыттарын белгілеуге мүмкіндік береді. Сондықтан бұл бастама ТМД-ның даму перспективаларын айқындап, мүше мемлекеттер арасындағы әріптестікті одан әрі нығайтуға ықпал етеді деп санаймын.
— Қасым-Жомарт Тоқаев 2027–2030 жылдарға арналған ТМД-ның өнеркәсіптік-технологиялық серпінді жобалар портфелін қалыптастыру бастамасын көтерді. Бұл ұсыныс бірлескен өндірістерді дамытуға, инвестиция тартуға және қосылған құны жоғары өнім шығаруға қалай ықпал ете алады? Мемлекет басшысының бастамасымен Қазақстан осы ауқымды экономикалық жобаларды жүзеге асыруға қандай үлес қоса алады?
— Иә, бұл бастаманың маңызы зор. Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев ТМД елдерін экономикалық және өнеркәсіптік тұрғыдан жақындастыра алатын ірі әрі перспективалы жобаларды талқылауды ұсынды. Тарихта Кеңес Одағы елдерін ортақ мақсатқа жұмылдырған ауқымды жобалар аз болған жоқ. Мысалы, тың игеру, электрлендіру, каналдар салу және басқа да ірі инфрақұрылымдық бастамалар бірнеше елдің күш-жігерін біріктіріп, әрқайсысының ортақ іске үлес қосуына мүмкіндік берді.
Қазіргі кезеңде де ТМД аясында елдердің әлеуетін біріктіретін, экономикалық және өнеркәсіптік ынтымақтастықты дамытуға бағытталған жобаларды жүзеге асыруға мүмкіндік мол. Бірқатар ортақ міндетті мемлекеттердің бірлескен күш-жігері арқылы тиімді шешуге болады. Бұл ретте өндіріс, инфрақұрылым, сауда және технология салаларындағы ынтымақтастықтың әлеуеті ерекше.
Менің ойымша, Мемлекет басшысының бастамасы ТМД аясындағы экономикалық ықпалдастықты дамытуға және мемлекеттер арасындағы байланысты нығайтуға бағытталған. Атап айтқанда, бірлескен экономикалық, сауда және өнеркәсіптік жобаларды талқылау елдер арасындағы әріптестікті жаңа бағыттармен толықтыруға мүмкіндік береді.
Қасым-Жомарт Тоқаевтың бұл бастамасы Қазақстан үшін де маңызды. Себебі бірлескен жобалар еліміздің экономикалық және өнеркәсіптік әлеуетін арттыруға, жаңа өндірістерді дамытуға, инвестиция тартуға және сауда байланыстарын кеңейтуге жол ашады. Сондықтан ең алдымен Қазақстанның ұлттық мүддесіне сай келетін, елдің ұзақ мерзімді дамуына үлес қосатын жобаларға басымдық берген жөн.
Егер осындай жобалар ТМД елдерінің ортақ талқылауына шығарылып, оларды іске асыруға серіктес мемлекеттер тартылса, бұл Қазақстанның экономикалық мүмкіндіктерін кеңейтіп, өңірлік ынтымақтастықты дамытуға серпін береді. Осы тұрғыдан алғанда, Президенттің бастамасы маңызды әрі перспективалы бағыт деп санаймын.
— Қазақстан Президенті жасанды интеллект саласындағы тәжірибе алмасуды жолға қоюды және 2027 жылдың бірінші тоқсанында Астанада ТМД аясында арнайы форум өткізуді ұсынды. Бұл бастама Қазақстанның қазіргі технологиялық басымдықтарымен қаншалықты үйлеседі? Оның отандық IT саласын дамытуға, ғылыми әлеуетті арттыруға және халықаралық технологиялық әріптестікті кеңейтуге қандай мүмкіндіктер беретініне тоқталсаңыз.
— Цифрландыру, жасанды интеллектіні дамыту, компьютерлендіру, интернетке қолжетімділікті арттыру және байланыс жылдамдығын жақсарту мәселелері Қазақстан үшін әрдайым маңызды басымдықтардың бірі болып келеді. Бұл бағыттар Үкімет деңгейінде елдің ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз етуге ықпал ететін негізгі факторлар ретінде қарастырылады.
Әлемдік сауда орталықтары мен негізгі көлік бағыттарынан географиялық тұрғыдан алыс орналасқан Қазақстан үшін цифрлық инфрақұрылымды дамыту айрықша маңызды. Интернет жылдамдығын арттыру, электрондық сауданы кеңейту және мемлекеттік әрі экономикалық үдерістерді цифрландыру географиялық қашықтыққа байланысты туындайтын кедергілерді азайтып, еліміздің халықаралық экономикалық байланыстарын нығайтуға мүмкіндік береді.
Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстан Президентінің ТМД аясында цифрландыру мен жасанды интеллект саласындағы ынтымақтастықты дамыту жөніндегі бастамасы ерекше маңызға ие. Ол мемлекеттер арасындағы технологиялық әріптестікті кеңейтуге, тәжірибе алмасуға және бірлескен жобаларды жүзеге асыруға тың серпін бере алады.
Цифрлық технологиялар мен жасанды интеллектінің дамуы ұлттық қауіпсіздікті нығайтуда да маңызды рөл атқарады. Атап айтқанда, бұл технологиялар заманауи қауіпсіздік жүйелерін жетілдіруге, ақпараттық инфрақұрылымды қорғауға және түрлі салалардағы тиімділікті арттыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар олар экономиканы, білім беру жүйесін, ғылымды және гуманитарлық ынтымақтастықты дамытуға да кең жол ашады.
Қазақстан үшін цифрландыру саласындағы басты міндеттердің бірі – озық технологияларды елдің ұлттық мүддесіне сай дамыту және оларды қауіпсіздік жүйесін жетілдірумен қатар, экономикалық өсім мен қоғамның әл-ауқатын арттыруға пайдалану. Бұл ретте жасанды интеллект пен заманауи цифрлық шешімдерді дамыту еліміздің технологиялық әлеуетін нығайтуға ықпал етеді.
ТМД елдері арасында осы бағыттар бойынша тәжірибе алмасу және бірлескен жобаларды іске асыру аймақтың технологиялық мүмкіндіктерін кеңейтуге жағдай жасайды. Мемлекеттер цифрлық инфрақұрылымды дамыту, интернет сапасын жақсарту және жасанды интеллектіні енгізу мәселелерінде бірлесе жұмыс істеу арқылы жаңа нәтижелерге қол жеткізе алады.
Сондықтан цифрландыру мен жасанды интеллект саласындағы ынтымақтастықты тереңдету ТМД елдері үшін маңызды бағыттардың бірі саналады. Бұл бастамалар Қазақстанның ұлттық қауіпсіздігін нығайтуға, экономикалық мүмкіндіктерін кеңейтуге және халықаралық технологиялық әріптестігін дамытуға үлес қоса алады.
— Мемлекет басшысы өз сөзінде көлік дәліздерін дамытуға, транзиттік әлеуетті нығайтуға және тасымал үдерістерін цифрландыруға ерекше назар аударды. Қасым-Жомарт Тоқаевтың көлік бағыттарын ұштастыру және бірыңғай цифрлық дәліз қалыптастыру жөніндегі бастамалары Қазақстанның Еуразиядағы маңызды көлік-логистикалық орталық ретіндегі рөлін нығайтуға қалай ықпал етеді? Бұл бағытта қандай ұзақ мерзімді экономикалық мүмкіндіктер бар?
— Бұл Қазақстан үшін өте маңызды деп санаймын. Өйткені еліміздің сауда және логистика салаларын дамыту цифрландыру үдерісімен тығыз байланысты. Мемлекеттік жобалар мен шешімдерді цифрландыру деңгейі неғұрлым жоғары болса, экономиканың даму мүмкіндіктері де соғұрлым кеңейеді. Осы бағытта ТМД елдерінің күш біріктіріп, ортақ жобаларды жүзеге асыруы ынтымақтастықты дамытуға оң ықпал етер еді.
Бұл ретте Әзербайжан Президенті Ильхам Әлиевтің Каспий теңізі арқылы талшықты-оптикалық байланыс желісін тарту және ТМД елдері мен Орталық Азия мемлекеттерінің цифрлық инфрақұрылымын дамыту жөніндегі ұсынысына назар аударған жөн. Мұндай жоба аймақтағы цифрлық байланыстың мүмкіндіктерін кеңейтіп, ақпарат алмасу жүйесін жетілдіруге жол ашады. Әсіресе Орталық Азия елдері мен Әзербайжан арасындағы технологиялық ынтымақтастықтың маңызы зор.
Қазіргі уақытта Қазақстанның халықаралық интернет байланысының бір бөлігі Ресей аумағы арқылы өтетін талшықты-оптикалық желілерге негізделген. Сондықтан цифрлық инфрақұрылымды әртараптандыру және қосымша байланыс бағыттарын дамыту еліміз үшін маңызды міндеттердің бірі саналады. Каспий теңізі мен Әзербайжан арқылы өтетін бағыт осы тұрғыдан алғанда перспективалы шешім бола алады.
Бұл мәселе цифрлық инфрақұрылымның тұрақтылығын қамтамасыз ету және ұлттық қауіпсіздікті нығайту тұрғысынан да өзекті. Қазақстанның Каспий теңізі арқылы өтетін балама сауда, логистика және ақпараттық байланыс бағыттарын дамытуы халықаралық ынтымақтастық мүмкіндіктерін кеңейтіп, инфрақұрылымның сенімділігін арттыруға ықпал етеді.
Осыған байланысты көлік дәліздерін дамыту мәселесін талқылағанда Каспий теңізі мен Әзербайжан арқылы өтетін бағыттарға да назар аудару қажет. Бұл Қазақстанның сыртқы сауда байланыстарын әртараптандыруға және көлік-логистикалық жүйесінің әлеуетін арттыруға мүмкіндік береді.
Қазақстан мұнай, металл және басқа да негізгі экспорттық өнімдерін тасымалдау үшін әртүрлі бағыттарды дамытуға мүдделі. Осы ретте қолданыстағы көлік жолдарының мүмкіндіктерін тиімді пайдалана отырып, қосымша маршруттарды зерделеу маңызды. Ресей арқылы өтетін бағыттармен қатар, Каспий теңізі мен Әзербайжан арқылы тасымалдауды дамыту да еліміздің ұзақ мерзімді экономикалық мүдделеріне сай келеді.
Қазақстан Еуразиядағы маңызды көлік-логистикалық орталық ретінде өз мүмкіндіктерін кеңейту үшін халықаралық бағыттарды дамытуға және цифрлық байланыс саласындағы әріптестікті нығайтуға басымдық беруі қажет. Бұл еліміздің транзиттік әлеуетін арттырып, сыртқы экономикалық байланыстарын одан әрі дамытуға жол ашады.
— ТМД-ның құрылғанына 35 жыл толуына орай Қазақстан Президенті «ТМД-ның алтын кітапхана қорын» құруды және «ТМД плюс» форматындағы алғашқы саммитті өткізуді ұсынды. Бұл бастамалар Мемлекет басшысының мәдени дипломатия мен сыртқы байланыстарды кеңейтуді қатар қамтитын халықаралық ынтымақтастыққа қатысты ұстанымын қалай көрсетеді? Қазақстан Еуразия кеңістігіндегі гуманитарлық диалогты нығайтуға және әріптестікті дамытуға қандай үлес қоса алады?
— ТМД-ның «Алтын кітапхана қорын» құру бастамасы ғылыми-білім беру және гуманитарлық ынтымақтастықты дамыту тұрғысынан өте пайдалы әрі маңызды деп санаймын. Бұл жоба ғылыми орта өкілдеріне, білім алушыларға және жоғары оқу орындарының студенттеріне ортақ мәдени-ғылыми мұраға қол жеткізуге мүмкіндік береді.
Бұл ретте кітапхана қорының тілдік ауқымына ерекше назар аудару қажет. Менің ойымша, жоба ТМД-ға мүше барлық мемлекеттердің тілдерін қолдауға және олардың әдеби, ғылыми мұрасын кеңінен танытуға бағытталуы тиіс. Қазақстанның, Ресейдің, Беларусьтің және басқа да мемлекеттердің кітапханалары мен ғылыми мекемелері осы бастаманы бірлесе жүзеге асыруға үлес қоса алады.
Атап айтқанда, қорға қазақ тіліндегі әдеби және ғылыми еңбектермен қатар, ағылшын және басқа да тілдердегі құнды басылымдарды енгізу маңызды. Бұл ТМД елдерінің ғылыми жетістіктерін, көркем әдебиеті мен мәдени мұрасын кеңінен танытуға, сондай-ақ мемлекеттер арасындағы гуманитарлық байланыстарды нығайтуға жол ашады.
Сонымен қатар мұндай бастама мәдени дипломатияны дамытуға және Қазақстанның ғылыми әрі мәдени жетістіктерін халықаралық деңгейде танытуға мүмкіндік береді. Еліміз өз ғалымдарының еңбектерін, әдеби туындыларын және мәдени мұрасын ТМД елдеріне кеңінен таныстыру арқылы гуманитарлық ынтымақтастықты дамытуға үлес қоса алады.
«Алтын кітапхана қорын» бір ғана елде шоғырландырмай, ТМД-ға мүше мемлекеттердің кітапханалары мен ғылыми орталықтарында орналастыру мүмкіндігін де қарастырған жөн. Осылайша, әр елдің үздік ғылыми және көркем әдеби шығармалары ортақ қорға еніп, мүше мемлекеттердің оқырмандарына қолжетімді болады.
Менің ойымша, бұл бастама елдер арасындағы мәдени және ғылыми байланысты нығайтып, ортақ гуманитарлық кеңістікті дамытуға ықпал етеді.