Қазақстанда ауыл әкімдерін тікелей сайлау мемлекеттік басқаруды орталықсыздандырудың негізгі кезеңдерінің біріне айналды. Ауылдардың қаржылық дербестігін арттырудан басталған реформа біртіндеп жергілікті билікті халықтың тікелей қатысуымен қалыптастыруға ұласты. 2024 жылға қарай елде шамамен 2 500 ауыл әкімі тікелей дауыс беру арқылы сайланды. Осы өзгерістердің нәтижелері мен олардың жергілікті өзін-өзі басқаруды дамытуға ықпалы туралы қоғамдық саясат және мемлекеттік басқару жөніндегі сарапшы Сабина Садиева Варшада өтіп жатқан ЕҚЫҰ-ның Адами өлшем жөніндегі конференциясында баяндады.

Сарапшының сөзінше, Қазақстанда орталықсыздандыру үдерісі кезең-кезеңімен жүзеге асырылды. Алғашқы өзгерістер қаржы жүйесіне қатысты болды: ауылдардың өз бюджеті, кіріс көздері және кеңейтілген әкімшілік өкілеттіктері қалыптасты. Ал 2021 жылы ауыл әкімдерін тікелей сайлау енгізіліп, тұрғындарға жергілікті атқарушы билік басшыларын өздері таңдау мүмкіндігі берілді.

«Орталықсыздандыру – бір ғана реформадан тұрмайды, бұл кезең-кезеңімен жүзеге асатын үдеріс. Ауыл әкімдерін тікелей сайлау бастапқы енгізу кезеңінен өтіп, жергілікті басқарудың орнықты тәжірибесіне айналды. Алғашқы сайланған әкімдердің төрт жылдық өкілеттік мерзімі аяқталып, елде сайлаудың екінші кезеңі басталды», – деді Сабина Садиева.

Сарапшы зерттеуінде жергілікті билік құрамындағы кадрлық өзгерістерге де назар аударған. Оның байқауынша, тікелей сайлау нәтижесінде әкімдікке жаңа үміткерлер, соның ішінде өзін-өзі ұсынатын азаматтар да көбірек қатыса бастаған. Бұл жергілікті басқару органдарын қалыптастыруға тұрғындардың қатысу мүмкіндігін кеңейтеді.

«Сайлау жергілікті басқаруға келетін адамдардың құрамына әсер етеді. Өзін-өзі ұсынатын азаматтардың саны артып, әкім лауазымына жаңа үміткерлер шығып жатыр», – деді сарапшы.

Садиева келтірген деректерге сәйкес, сайлау бәсекелестік жағдайында өтеді. Ауыл әкімі лауазымына, әдетте, бірнеше кандидат түседі. Кейбір сайлауда үміткерлер саны жеті адамға дейін жеткен.

Зерттеудің тағы бір бағыты – тікелей сайлаудың жергілікті басқару тиімділігіне ықпалы. Бұл ретте сарапшы сайлау науқандарының нәтижелерін ауыл бюджеттерінің қаржылық көрсеткіштерімен салыстырған.

Талдау нәтижесінде тікелей сайлау енгізілгеннен кейін мүлік пен көлік салығынан түсетін түсімдердің өскені, сондай-ақ жергілікті шығыстардың құрылымында өзгерістер болғаны анықталған. Сарапшының бағалауынша, бұл нәтижелер реформаның жергілікті билікті қалыптастыру тәртібімен ғана шектелмей, қаржы ресурстарын басқару тәсілдеріне де ықпал етіп жатқанын көрсетеді.