Талқылаудың негізгі тақырыптары – қоғамдағы көңіл күй мен қазіргі сайлау науқанының басты үрдістері, азаматтардың сайлауға қатысуға дайындығы, партия таңдауға әсер ететін факторлар, өңірлік ерекшеліктер, теледебаттар, саяси коммуникациялар және үгіт-насихат барысында жасанды интеллектіні пайдалану мәселелері болды. Қатысушылар партиялар мен кандидаттарға деген сенімнің рөліне, сондай-ақ азаматтардың электоралдық таңдауына ықпал ететін факторларға ерекше назар аударды.

Сараптамалық платформаның ерекшелігі – Қазақстанның барлық өңірінен сарапшылардың онлайн-конференция форматында қатысуы. Бұл елдегі жалпы ахуалды жергілікті жерлердегі бағалаулармен толықтыруға, әр өңірдегі сайлау науқаны мен қоғамдық көңіл күйдің ерекшеліктерін талқылауға мүмкіндік берді. Өңірлік сарапшылар да пікірталасқа белсенді қатысып, спикерлерге сұрақтар қойып, өз аймақтарындағы сайлау науқанына қатысты өзекті мәселелерді көтерді.

Іс-шара барысында интерактивті QR-сауалнама да ұйымдастырылды. Оған Алматыдағы сарапшылар мен қонақтар, сондай-ақ өңір өкілдері қатысты. Қатысушыларға қазіргі сайлау науқаны мен партиялық үгіт-насихаттың сипатын бағалау, өз өңірлеріндегі науқанның ең елеулі ерекшеліктерін атау және сайлаушылардың таңдауына көбірек ықпал ететін факторларды анықтау ұсынылды.

Сауалнама нәтижелері өңделіп, іс-шара соңында платформа қатысушыларына таныстырылды. Бұл кәсіби қауымдастықтың бағаларын сарапшылардың баяндамалары мен пікірталас барысында айтылған тұжырымдармен салыстыруға мүмкіндік берді.

Платформа жұмысына саясаттанушылар, академиялық және сараптамалық қауымдастық өкілдері, зерттеу және талдау орталықтарының мамандары, қоғам қайраткерлері, сондай-ақ саяси коммуникациялар мен сайлау процестері саласының сарапшылары қатысты. Іс-шараның модераторы – саясаттанушы, баспагер Бақытжан Бұхарбай.

Платформаның мазмұндық бөлімін ашқан Бақытжан Бұхарбай қазақстандықтардың электоралдық мінез-құлқы мен қазіргі сайлау науқанындағы теледебаттардың рөліне қатысты аналитикалық шолу жасады.

Сарапшының айтуынша, 2026 жылғы 13 маусым мен 27 шілде аралығында әртүрлі зерттеу ұйымдары алты әлеуметтік сауалнама жүргізген. Олардың барлығы азаматтардың сайлауға қатысуға дайындығы тұрақты түрде жоғары екенін көрсеткен. Респонденттердің 70,3%-дан 75,6%-ға дейінгі бөлігі дауыс беруге қатысуға ниетті екенін айтқан. Сонымен қатар сауалнамаға қатысқандардың 89,4%-ы 23 тамызда өтетін сайлау туралы белгілі бір деңгейде хабардар.

«Біз айтарлықтай тұрақты көріністі байқап отырмыз: он сайлаушының жетеуі дауыс беруге қатысуға дайын екенін білдіреді. Сонымен қатар он қазақстандықтың тоғызына жуығы алдағы сайлау туралы белгілі бір деңгейде хабардар. Бұл азаматтардың қазіргі сайлау науқанына белсенді араласып отырғанын көрсетеді», – деді Б. Бұхарбай.

Бақытжан Бұхарбайдың пікірінше, азаматтарды ақпараттандыруда және саяси күштер туралы көзқарас қалыптастыруда теледебаттардың маңызы зор. Ол ұсынған екі эфирдің салыстырмалы деректері әртүрлі телеарналардың саяси пікірталасқа халықтың түрлі топтарын тарта алатынын көрсетеді.

Qazaqstan телеарнасындағы теледебатты 560 мың адам, ал «7 арнадағы» дебатты 1,45 млн көрермен тамашалаған. Qazaqstan негізінен 24 жасқа дейінгі жастар аудиториясын тартса, «7 арнаны» көбіне 55 жастан асқан көрермендер көрген.

Дебаттарға цифрлық кеңістікте де қызығушылық жоғары болған. Әлеуметтік желілерде тақырыпқа қатысты 10 мыңнан астам мазмұнды жазба, ал YouTube пен TikTok-та ондаған мың пікір мен реакция тіркелген.

Бақытжан Бұхарбайдың пікірінше, ұстанымдардың ашық бәсекесі жария саясат мәдениетінің дамуына ықпал етеді. Мұндай жағдайда партиялар арасындағы бәсеке бағдарламалардың мазмұны, идеялар мен дәлелдер төңірегінде өрбиді. Сонымен қатар дебаттар қоғамға сындарлы саяси диалог үлгісін көрсетіп, азаматтардың сайлаудағы таңдауына жауапкершілікпен қарауына ықпал етеді.

«Тұран» университетінің Халықаралық қатынастар және дипломатия жоғары мектебінің директоры, саясаттанушы Нұрболат Нышанбаев та сайлау науқанындағы теледебаттардың рөлін талдады. Оның пікірінше, дебаттар партияларды тек ұрандары мен қоғамдық бейнесіне қарап емес, олардың дәлелдерінің сапасы, құзыреттілігі, сынға жауап беру және ашық саяси пікірталас жүргізу қабілеті бойынша бағалауға мүмкіндік береді.

Философия, саясаттану және дінтану институтының директоры Айгүл Сәдуақасова электоралдық көңіл күй динамикасына назар аударды. Ұсынылған деректерге сәйкес, сайлау жақындаған сайын нақты шешім қабылдамаған сайлаушылардың үлесі айтарлықтай азайған: алғашқы зерттеудегі 22,6%-дан соңғы сауалнамада 5,3%-ға дейін төмендеген.

Сарапшының пікірінше, бұл ақпараттық және үгіт-насихат науқанының белсенді жүруі аясында сайлаушылардың таңдауы біртіндеп айқындалып келе жатқанын көрсетуі мүмкін.

«Әрбір дауыс маңызды. Сайлауға қатысу – конституциялық құқықты жүзеге асыру ғана емес, азаматтық жауапкершіліктің де көрінісі. Сайлау учаскесіне келу арқылы азаматтар өз мүдделерін кім қорғайтынын анықтайды және сол арқылы мемлекетті нығайту мен оның одан әрі дамуына өз үлесін қосады», – деді А. Сәдуақасова.

Қоғам қайраткері Ерлан Смайылов жасанды интеллектінің сайлау науқанына ықпалына тоқталды. Оның сөзінше, қазірдің өзінде ЖИ мәтіндер мен баяндамалар әзірлеуде, сурет, аудио және бейнеконтент жасауда белсенді қолданылып келеді. Бұл үгіт-насихат материалдарын дайындауға кететін уақыт пен шығынды едәуір азайтады.

«Жасанды интеллект бүгінде жай ғана технологиялық жаңалық емес – ол мемлекеттік күн тәртібінің, қоғамдық пікірталас пен саяси бәсекенің бір бөлігіне айналып келеді. Жаңа мүмкіндіктермен қатар жалған ақпарат, дипфейктер және саяси контентке деген сенімге байланысты жаңа сын-қатерлер де туындайды», – деді Е. Смайылов.

Сарапшының пікірінше, генеративті ЖИ-дің дамуы сайлау процесінде сенім, жасалған контент үшін жауапкершілік және қоғамның жаңа ақпараттық ортаға дайындығы мәселелерін алға шығарып отыр. Сондықтан ЖИ сауаттылығы мен сыни ойлауды дамыту тек білім беру саласының ғана емес, қоғамдық-саяси маңызы бар міндетке айналып келеді.

«Мир Евразии» ақпараттық-сараптамалық журналының президенті әрі бас редакторы Эдуард Полетаев партияның жекелеген ұсыныстарының танымал болуы оның автоматты түрде сайлаушылар қолдауына ие болатынын білдірмейтінін атап өтті.

Оның пікірінше, партия бағдарламасы мен сайлаушының түпкілікті шешімінің арасында сенім, кандидаттардың беделі және саяси команданың жариялаған бастамаларын жүзеге асыра алатынына деген сенімділік секілді маңызды факторлар бар.

Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының Білім беру және қоғамдық даму ғылымдары орталығының жетекшісі Жеңісбек Төлен электоралдық мінез-құлықтың өңірлік ерекшеліктеріне назар аударды.

Оның пікірінше, сайлаушы үшін партия тек оның орталық басшылығымен шектелмейді. Өңірлерде нақты кандидаттар, депутаттар және партия филиалдарының басшылары маңызды рөл атқарады. Олардың беделі тұтас саяси күштің қоғамдағы қабылдануына тікелей әсер етеді.

Сарапшы өңірлік электоратты біртекті аудитория ретінде қарастыруға болмайтынын да атап өтті. Тіпті бір облыстың өзінде облыс орталығы мен шалғай аудандар тұрғындарының, жастар мен аға буынның, кәсіпкерлердің, бюджет саласы қызметкерлері мен өзін-өзі жұмыспен қамтыған азаматтардың сұраныстары айтарлықтай ерекшеленуі мүмкін.

«Өңір – бір ғана сайлаушы емес. Ол – әртүрлі әлеуметтік топтардың жиынтығы. Ал партияның жетістігі жергілікті команданың осы топтардың әрқайсысымен түсінікті тілде сөйлесе алу қабілетіне байланысты», – деді Ж. Төлен.

Негізгі спикерлерден бөлек, пікірталасқа сарапшы-дискутанттар да қатысты. Олар баяндамаларды толықтырып, балама бағаларын ұсынып, сайлау науқанында қосымша назар аударуды қажет ететін факторларды атап өтті.

Талқылау қорытындысында қатысушылар қазіргі сайлау науқаны азаматтардың сайлауға қатысу әлеуетінің жоғары екенін, сонымен бірге саяси коммуникация формаларының өзгеріп келе жатқанын көрсететінін атап өтті.

Теледебаттар мен цифрлық платформалар халықтың түрлі топтарын саяси процеске тарту мүмкіндігін кеңейтіп отыр. Ал сайлаушылардың таңдауына партиялық бастамалардың мазмұны мен кандидаттарға деген сенімнен бастап, жергілікті командалардың жұмысының сапасы және партиялардың сайлаушылармен тұрақты диалог жүргізу қабілетіне дейінгі көптеген факторлар ықпал етеді.