Елдің әлемдік сауда картасындағы жаңа рөлі

Осыдан біраз уақыт бұрын ғана Орта дәліз болашағы зор өңірлік жоба ретінде қарастырылса, бүгінде ол Қытай мен Еуропаны байланыстыратын негізгі көлік бағыттарының біріне айналып, Еуразияның жаңа көлік жүйесінде маңызды рөл атқарып отыр.¹ Бұл өзгерістердің бел ортасында – Қазақстан.

Алайда Орта дәліздің Қазақстан үшін маңызы тек транзиттік жүк ағынының артуымен шектелмейді. Негізгі стратегиялық мәселе – Қазақстан өзінің тиімді географиялық орналасуын ұзақмерзімді экономикалық дамудың көзіне айналдыра ала ма?

Орта дәліз: Азия мен Еуропаны байланыстыратын жаңа бағыт

Орта дәліз Қытайды Қазақстан, Каспий теңізі, Әзербайжан, Грузия және Түркия арқылы Еуропа нарықтарымен байланыстырады. Дүниежүзілік банктің мәліметінше, соңғы жеті жылда осы бағыт бойынша тасымал көлемі бес есе – 0,8 млн тоннадан 4,5 млн тоннаға дейін өскен.¹

Сонымен қатар халықаралық сарапшылар алдағы өсім тек инфрақұрылым құрылысына ғана емес, бүкіл көлік жүйесінің сапасына байланысты екенін айтады. Бұған шекарадан өту жылдамдығы, құжаттарды цифрландыру, мемлекеттер арасындағы рәсімдерді үйлестіру және мультимодальды тасымалды дамыту кіреді.

Дүниежүзілік банктің дерегінше, қажетті инвестициялар салынып, тиісті реформалар жүзеге асырылса, 2030 жылға қарай Орта дәліз арқылы тасымалданатын жүк көлемі шамамен үш есе артып, жүкті жеткізу уақыты екі есеге жуық қысқаруы мүмкін.²

Дүниежүзілік банктің бағалауынша, бағыттың әлеуетін толық ашу үшін теміржол инфрақұрылымына, порттарға, терминалдарға, цифрлық шешімдер мен шекара жүйелеріне шамамен 18,5 млрд еуро инвестиция қажет.² Ал ЭЫДҰ Орта дәліздің табысты болуы тек физикалық инфрақұрылымға емес, елдердің көлік жүйелерін қаншалықты тиімді біріктіретініне, цифрлық шешімдерді енгізуіне және жүк қозғалысын жеңілдетуіне де байланысты екенін атап өтеді.³

Қазақстан: география экономикалық активке айналып келеді

Ғасырлар бойы Қазақстан аумағы Шығыс пен Батысты жалғаған сауда жолдарының тоғысында орналасып келді. Бүгінде ел аумағы арқылы Қытаймен арадағы теміржол өткелдері, халықаралық автомобиль дәліздері өтеді. Каспий теңізіндегі Ақтау және Құрық порттары мен Орталық Азиядағы ірі логистикалық орталықтар да осы жүйенің маңызды бөлігі саналады.

Қазақстан – Қытай бағытын Каспий маршрутымен байланыстыратын негізгі құрлықтық буын.

Елдің көлік жүйесінің ауқымын статистика да көрсетеді. Қазақстанның Ұлттық статистика бюросының дерегінше, 2025 жылы көліктің барлық түрімен жүк тасымалдау көлемі бір жылда 7,9%-ға өсіп, шамамен 1,2 млрд тоннаны құрады.⁴ Теміржол арқылы тасымалданған жүк көлемі 466,7 млн тоннаға, ал теміржол көлігінің жүк айналымы 361,3 млрд тонна-километрге жетті.⁴

2025 жылы Қазақстан аумағы арқылы өткен транзиттік жүк көлемі 36,9 млн тоннаға жетіп, 6,6%-ға артты.

Бұл көрсеткіштер Қазақстанның жаһандық көлік жүйесіндегі рөлінің біртіндеп нығайып келе жатқанын аңғартады.

Теміржол мен автожолдар: Еуразия саудасының жаңа қаңқасы

Теміржол көлігі Қазақстанның транзиттік стратегиясының негізі болып қала береді. Қытай, Орталық Азия және Еуропа арасында ірі көлемдегі жүктерді тасымалдауда теміржолдың маңызы ерекше.

Сондықтан елімізде теміржол инфрақұрылымын дамытуға арналған ауқымды бағдарлама жүзеге асырылып жатыр. Алдағы жылдары 1,3 мың шақырымнан астам жаңа теміржол желісін салу жоспарланған.

Қазақстан Қытай мен Орталық Азия елдеріне шығатын жаңа бағыттарды қалыптастырып, қолданыстағы теміржол желілерінің өткізу мүмкіндігін арттырып келеді. Негізгі жобалардың қатарында Достық – Мойынты учаскесін дамыту және Қытай шекарасында жаңа Бақты – Аягөз теміржол өткелін салу бар.

Орта дәлізді заманауи автомобиль инфрақұрылымынсыз дамыту мүмкін емес. 2025 жылы жақсы жағдайдағы республикалық маңызы бар автожолдардың үлесі 94%-ға жетті. 2030 жылға дейін Қазақстан өткізу қабілеті жоғары 4,7 мың шақырым ірі автомагистральді салуды және қайта жаңғыртуды жоспарлап отыр. Жол жобаларына салынатын инвестицияның жалпы көлемі 9 трлн теңгеден асады.

«Орталық – Батыс» автодәлізі Қазақстанның орталық өңірлері мен Каспий жағалауы арасындағы көлік қатынасын жақсартып, халықаралық бағыттарға жылдам шығуға мүмкіндік береді. Сондай-ақ елдің орталығы мен батыс бағытындағы жолды шамамен 560 шақырымға қысқартады.

Алайда бұл жолдың маңызы көлік саласымен ғана шектелмейді. Жоба өңірлердің, бизнестің және ішкі сауданың дамуына жаңа мүмкіндік береді.

Каспий порттары, авиация және мультимодальды хаб құру

Әлемдік мұхитқа тікелей шығатын жолы жоқ Қазақстан үшін Каспий бағытының стратегиялық маңызы зор.

Ақтау мен Құрық порттары Орта дәліздің негізгі элементтерінің біріне айналып келеді. Олар Қазақстанның теміржол және автомобиль бағыттарымен жеткізілген жүктерді Каспий арқылы теңіз жолына шығаруға мүмкіндік береді. Осылайша Орталық Азияны Кавказ және Еуропамен байланыстырады.

Осы мақсатта елімізде 2024–2028 жылдарға арналған Қазақстанның теңіз инфрақұрылымын дамытудың кешенді жоспары әзірленген. Оның аясында порттардың қуаты ұлғайтылып, жаңа терминалдар салынып, контейнерлік инфрақұрылым жетілдіріліп, сауда флоты жаңартылып жатыр. Қазақстан теңіз порттарының жалпы жобалық қуаты шамамен 22 млн тоннаны құрайды.

Сонымен бірге контейнерлік логистиканың рөлі де артып келеді. Контейнерлік тасымал көлемі бір жылда шамамен 50%-ға өсіп, 90 мың контейнерден асты.

Бұл Қазақстанның көлік моделіндегі маңызды өзгерісті көрсетеді: ел негізінен шикізат транзитіне сүйенетін жүйеден күрделірек логистикалық модельге біртіндеп көшіп келеді.

Мұндай жүйе порттар мен көлік бағыттарын ғана емес, олардың айналасындағы логистикалық орталықтарды, қойма кешендерін және тасымалды басқаруға арналған цифрлық шешімдерді де қамтиды. CAREC бағалауынша, тасымалды цифрландыру, деректер алмасу және рәсімдерді өзара үйлестіру халықаралық көлік бағыттарының тиімділігін бірнеше есе арттыра алады.⁵

Осындай инфрақұрылымның бір мысалы – Қытаймен шекарадағы «Қорғас – Шығыс қақпасы» арнайы экономикалық аймағында орналасқан құрғақ порт. Ол Қытайдан келетін жүктерді қабылдап, өңдеп, Еуропа бағыттарына қайта бөлуге мүмкіндік береді.

Сонымен қатар негізгі көлік тораптарының маңында арнайы экономикалық аймақтар мен өнеркәсіптік алаңдар құрылып жатыр. Мұндағы мақсат – инвестиция тарту, өңдеу саласын дамыту және жаңа өндірістерді іске қосу.

Басты міндет – жүктер Қазақстан аумағы арқылы жай ғана өтіп кетпей, ел ішінде қосымша экономикалық құн қалыптастыруы.

Орта дәліздің маңызын арттыру үшін тасымал көлемін көбейту ғана жеткіліксіз. Қосылған құны жоғары жүктерді тасымалдауға да жағдай жасау қажет. Осы тұрғыда әуе логистикасының рөлі артып келеді.

Авиалогистика жерүсті және теңіз тасымалдарын толықтырып, электроника, фармацевтикалық өнімдер, жоғары технологиялық өндірістерге қажетті бөлшектер мен шұғыл өнеркәсіптік жүктерді жылдам жеткізуге мүмкіндік береді.

Қазақстан әуежайларды жеке көлік нысаны ретінде емес, бірыңғай мультимодальды логистикалық жүйенің бір бөлігі ретінде дамытуда. Бұл жүйеде әуе тасымалы теміржол терминалдарымен, құрғақ порттармен және автомобиль дәліздерімен байланысады.

Алматы біртіндеп Орталық Азиядағы негізгі авиациялық жүк хабтарының біріне – Қытай, өңір елдері, Еуропа және Таяу Шығыс арасындағы жүктерді шоғырландырып, қайта бөлетін орталыққа айналып келеді.

Осы ретте 2026 жылы Emirates SkyCargo компаниясының Орталық Азиядағы алғашқы жүк бағытын ашып, жаңа бағыт ретінде Алматыны таңдауы назар аударарлық. Boeing 777F ұшағымен орындалатын апталық рейстер аптасына 100 тоннадан астам жүк тасымалдау мүмкіндігін қамтамасыз етіп, Қазақстанның компанияның халықаралық әуе тасымалы желісіне қолжетімділігін кеңейтеді.

Бұл қадам халықаралық логистикалық операторлардың Қазақстанмен көлік байланыстарын дамытуға қызығушылығы артып келе жатқанын көрсетеді.

Бүгінде ел ішіндегі әуе тасымалын бес авиакомпания қамтамасыз етеді, ал халықаралық маршруттық желі 130-дан астам бағытты қамтиды.

Сонымен қатар әуе логистикасының маңызы авиация саласының шеңберінен әлдеқайда кең. Халықаралық әуе көлігі қауымдастығының (IATA) мәліметінше, көлемі жағынан әуе тасымалына әлемдегі жүктің аз ғана бөлігі тиесілі болғанымен, құндық көрсеткіш бойынша ол әлемдік сауданың шамамен үштен бірін қамтамасыз етеді.⁶

Теміржолдармен, автомобиль дәліздерімен және Каспий порттарымен ұштасқан авиалогистиканың дамуы Қазақстанға жай ғана транзиттік аумақ болудан Еуразиядағы толыққанды мультимодальды хабқа айналуға мүмкіндік береді. Мұнда жүктер ел аумағынан өтіп қана қоймай, қосымша экономикалық құн қалыптастырады.

Ұлы Жібек жолынан цифрлық Еуразияға дейін

Кезінде Қазақстан аумағы арқылы Шығыс пен Батысты байланыстыратын Ұлы Жібек жолының керуендері өткен. Бүгінде олардың орнын теміржол бағыттары, теңіз порттары, контейнерлік терминалдар және цифрлық технологиялар басты.

Алайда негізгі қағида өзгерген жоқ: тауар қозғалысын қамтамасыз етіп қана қоймай, оның айналасында экономикалық өсудің жаңа мүмкіндіктерін қалыптастыра алған мемлекеттер ұтады.

Осылайша, Орта дәліздің Қазақстан үшін басты әлеуеті Шығыс пен Батыс арасындағы жаңа бағыттарды қалыптастырумен ғана шектелмейді. Оның негізгі мүмкіндігі – елдің географиялық орналасуын ұзақмерзімді экономикалық артықшылыққа айналдыру.

Бұл өз кезегінде жаңа өндірістер ашуға, инвестиция тартуға және Еуразияның орталығында орналасқан Қазақстанның экономикалық дамуына жаңа серпін беретін негіз бола алады.