Әлемдік жаңалықтардан «Brent маркалы мұнайдың бағасы көтерілді» немесе «қара алтын арзандады» деген ақпаратты жиі көреміз. Көпшілік мұндай жаңалықты тек мұнай компанияларына қатысты деп қабылдайды. Алайда мұнай құнының өзгеруі Қазақстанның мемлекеттік бюджетіне, ұлттық валютаға, әлеуметтік бағдарламаларға, тіпті дүкендегі тауар бағасына дейін ықпал етуі мүмкін. Неліктен? KYN.KZ  тілшісі тарқатып, талдап көрді.

Қазақстан экономикасы үшін мұнайдың орны қандай?

Тәуелсіздік алғаннан бері мұнай-газ саласы Қазақстан экономикасының негізгі тіректерінің бірі болып келеді. Ел өндірген мұнайдың басым бөлігі шетелге экспортталады. Сол экспорттан түсетін табыс мемлекет қазынасын толықтырып, ірі инфрақұрылымдық жобаларды жүзеге асыруға, әлеуметтік міндеттемелерді орындауға мүмкіндік береді.

Мұнай компаниялары корпоративтік табыс салығын, пайдалы қазбаларды өндіруге салынатын салықтарды және басқа да міндетті төлемдерді төлейді. Бұған қоса экспорттан түсетін кірістер де мемлекеттік қаржының маңызды бөлігі саналады. Сондықтан әлемдік нарықтағы кез келген өзгеріс Қазақстан экономикасына әсер етпей қоймайды. (⁠Адалет)

Мұнай бағасын кім белгілейді?

Кейде мұнай бағасын мұнай өндіруші мемлекеттер өздері белгілейді деген пікір айтылады. Шын мәнінде баға халықаралық нарықта қалыптасады.

Бағаға әсер ететін негізгі факторлар:

* әлемдік сұраныс пен ұсыныс;
* ОПЕК+ елдерінің өндіріс көлемі;
* АҚШ, Қытай және Еуропадағы экономикалық ахуал;
* соғыстар мен геосаяси қақтығыстар;
* санкциялар;
* табиғи апаттар мен логистикалық мәселелер.

Мәселен, Таяу Шығыстағы әскери шиеленіс немесе әлемдік экономиканың баяулауы бірнеше күннің ішінде мұнай бағасының айтарлықтай өзгеруіне себеп болуы мүмкін.

Мұнай қымбаттаса Қазақстан бірден байып кете ме?

Көпшілік осылай ойлайды. Бірақ іс жүзінде бәрі әлдеқайда күрделі.

Иә, мұнай бағасы көтерілген кезде экспорттан түсетін кіріс өседі. Компаниялардың табысы көбейіп, мемлекетке төленетін салық көлемі де артады. Алайда бұл ақша бірден республикалық бюджетке түсе салмайды.

Қазақстанда мұнай кірістерін басқарудың арнайы жүйесі қалыптасқан. Мұнай секторынан түсетін елеулі қаржы алдымен Ұлттық қорға бағытталады. Бұл қордың басты міндеті – мұнай бағасы құлдыраған кезеңдерде экономиканы тұрақтандыру және келешек ұрпақ үшін қаржы жинақтау. (⁠Адалет)

Ұлттық қор – елдің қаржылық қауіпсіздік жастығы

Ұлттық қорды қарапайым отбасының жинақ шотымен салыстыруға болады.

Отбасы табысы жақсы кезде белгілі бір бөлігін жинаққа салып отырса, қиын кезеңде сол ақшаны пайдаланады. Мемлекет те дәл осындай қағиданы ұстанады.

Мұнай бағасы жоғары болған жылдары қорға көбірек қаржы түседі. Ал баға төмендеген кезде республикалық бюджетке қажетті қаражаттың бір бөлігі осы қордан бөлінеді.

Бюджет кодексінде Ұлттық қордың негізгі мақсаты мұнай секторына тәуелділікті азайту және сыртқы экономикалық күйзелістердің әсерін жұмсарту екені нақты көрсетілген. 

Мұнай арзандаса не болады?

Ең алдымен экспорттан түсетін кіріс қысқарады.

Оның салдары бірнеше бағытта байқалады:

* бюджетке түсетін түсім азаяды;
* Ұлттық қордан көбірек қаражат алынады;
* мемлекеттік шығындарға қайта қарау қажеттілігі туындайды;
* кейбір инфрақұрылымдық жобалардың мерзімі кейінге қалуы мүмкін.

Бұл бірден халықтың жалақысы қысқарады деген сөз емес. Бірақ ұзақ уақыт бойы мұнай бағасы төмен болса, мемлекет шығындарды барынша тиімді жұмсауға мәжбүр болады. Сарапшылар 2014 жылғы мұнай бағасының күрт құлдырауы Қазақстан үшін осындай маңызды сабақ болғанын айтады. (⁠Всемирный банк)

Мұнай бағасы теңгеге қалай әсер етеді?

Қазақстанға экспорттан негізінен доллар түседі. Мұнай бағасы жоғары болған сайын елге валюталық түсім де көбейеді.

Ал баға төмендеген кезде шетел валютасының көлемі азайып, теңгеге қысым күшеюі мүмкін.

Теңге әлсіресе:

* импорттық азық-түлік қымбаттайды;
* тұрмыстық техника бағасы өседі;
* дәрі-дәрмек пен автокөлік бөлшектерінің құны артады;
* инфляция күшеюі ықтимал.

Яғни мұнай бағасының өзгерісі қарапайым азаматтың күнделікті шығынына дейін әсер етуі мүмкін.

Қазақстан неге бюджетті сақтықпен жоспарлайды?

Үкімет республикалық бюджетті жасағанда мұнайдың ең жоғары емес, ықтимал қауіпсіз бағасын негізге алады.

Мұндай тәсілдің мақсаты – күтпеген жағдайларға дайын болу.

Егер мұнай қымбат болса, қосымша кіріс түседі. Ал баға төмендесе, бюджет жоспардан қатты ауытқымайды. Бұл тәжірибені көптеген мұнай экспорттайтын мемлекеттер қолданады.

Мұнайдан кейінгі экономика қандай болуы керек?

Сарапшылар Қазақстанның басты міндеті – мұнайдан түсетін табысқа ғана сеніп қалмау екенін жиі айтады.

Бүгінде әлем жасыл энергетикаға көшіп жатыр. Электромобильдердің көбеюі, жаңартылатын энергия көздерінің дамуы және көмірсутекке тәуелділікті азайту саясаты алдағы онжылдықтарда мұнайға деген сұранысқа әсер етуі мүмкін.

Сондықтан Қазақстан:

* өңдеу өнеркәсібін;
* ауыл шаруашылығын;
* IT секторын;
* логистика мен көлік дәліздерін;
* туризмді;
* жоғары технологиялық өндірістерді дамытуға басымдық беріп келеді.

Экономика әртараптанған сайын мұнай бағасының ауытқуы елдің қаржы жүйесіне бұрынғыдай қатты әсер етпейді.

Сарапшылар нені ескертеді?

Халықаралық ұйымдар Қазақстанға мұнайдан түсетін табысты ұқыпты басқаруды және мұнайдан тыс кірістерді көбейтуді ұдайы ұсынып келеді. Себебі мұнай бағасы әлемдік саясатқа, геосаяси шиеленістерге және жаһандық экономикадағы өзгерістерге тәуелді болғандықтан, оған ұзақ мерзімді жоспар құру қиын. 

Қорытынды:

Қазақстан үшін мұнай әлі де экономиканың негізгі драйверлерінің бірі. Алайда бүгінгі жағдайда мұнайдың қымбаттауы немесе арзандауы тек энергетика саласының мәселесі емес. Бұл мемлекеттік бюджеттің мүмкіндігіне, әлеуметтік бағдарламалардың орындалуына, ұлттық валютаның тұрақтылығына және халықтың тұрмыс деңгейіне ықпал ететін маңызды фактор.

Соңғы жылдары Қазақстан мұнайдан түсетін кірісті тиімді басқаруға және экономиканы әртараптандыруға күш салып келеді. Бұл бағыттағы реформалардың нәтижесі алдағы жылдары әлемдік нарықтағы кез келген құбылысқа ел экономикасының қаншалықты төзімді болатынын айқындайды.