Ауылда мал өсіруді, егін егуді немесе жеке шаруашылық құруды жоспарлаған адамның алдында ең алдымен жер мәселесі тұрады. Қазақстанда мемлекет меншігіндегі ауыл шаруашылығы алқаптарын кәсіп жүргізу үшін алуға болады. Алайда мұндай жер тұрғын үй салуға берілетін 10 сотық секілді кезек тәртібімен үлестірілмейді. Оның өзіндік рәсімі бар және көп жағдайда үміткер конкурс арқылы таңдалады.

Фермер болғысы келген азамат неден бастауы керек? Конкурсқа кімдер жіберіледі? Қандай құжат әзірленеді және мемлекет жерді қанша уақытқа береді? Kyn.kz ауыл шаруашылығына арналған жерді рәсімдеудің негізгі талаптарын түсіндіреді.

Мемлекет жерді меншікке бере ме, әлде жалға ұсына ма?

Ең алдымен бір нәрсені ажыратып алған жөн. Шаруа қожалығына арналған мемлекеттік жер «тегін меншікке берілетін жер» дегенді білдірмейді.

Ауыл шаруашылығы мақсатындағы учаскелердің басым бөлігі белгілі бір мерзімге пайдалану құқығымен беріледі. Яғни фермер жердің иесі атанбайды, оны келісімде көрсетілген уақыт аралығында шаруашылық жүргізуге пайдаланады.

Мемлекеттік меншіктегі, ешкімге бекітілмеген ауыл шаруашылығы жерлерін шаруа немесе фермер қожалығына беру кезінде конкурс өткізу тәртібі қолданылады.

Сондықтан далада бос жатқан жерді көріп, әкімдікке өтініш жазу арқылы оны бірден иелену мүмкін емес. Алдымен учаске ауыл шаруашылығы айналымына енгізіліп, конкурсқа шығарылуы қажет.

Фермерге жер қанша уақытқа беріледі?

Қазақстан азаматтарына шаруа немесе фермер қожалығын жүргізу үшін жер ұзақ мерзімге пайдалануға берілуі мүмкін.

Заң бойынша мұндай учаскелерді уақытша өтеулі жер пайдалану құқығымен 10 жылдан 49 жылға дейінгі мерзімге рәсімдеу қарастырылған.

Бұл мерзім шаруашылықпен тұрақты айналысуға мүмкіндік береді. Алайда ұзақ уақытқа жер алу фермерді жауапкершіліктен босатпайды. Учаске келісімде көрсетілген мақсатқа пайдаланылып, конкурс кезінде алынған міндеттемелер орындалуға тиіс.

Яғни егіншілік жүргіземін деп жер алып, оны бірнеше жыл бос қалдыруға болмайды.

Бос ауыл шаруашылығы жерлерін қайдан көруге болады?

Жер іздеп жүрген адам үшін ең маңызды ақпарат – конкурс туралы хабарландыру.

Мұндай хабарламаларды жергілікті атқарушы органдар жариялайды. Сондықтан шаруашылық ашқыңыз келетін аудан немесе қаланың әкімдігі мен жер қатынастары саласына жауапты мемлекеттік органның ресми ақпараттарын бақылаған дұрыс.

Конкурсқа шығарылған жер туралы хабарламада учаскенің нақты орналасқан аумағы мен көлемінен бөлек, оның қандай мақсатқа жарамды екені де көрсетіледі.

Мәселен, жер егістік пе, жайылым ба, шабындық па – осы мәліметтер маңызды. Бұған қоса топырақ сипаттамасы, бонитет балы, су көздерінің болуы және басқа да ауыл шаруашылығы көрсеткіштері берілуі мүмкін.

Бұл ақпараттың барлығы фермерге конкурсқа қатыспай тұрып-ақ сол жердің оның жобасына сәйкес келетін-келмейтінін бағалауға мүмкіндік береді.

Конкурсқа кімдер өтініш бере алады?

Шаруа немесе фермер қожалығын жүргізу үшін ауыл шаруашылығы жерін алуға Қазақстан азаматтары қатыса алады.

Сондай-ақ заң талаптарына сәйкес келетін, шетелдік қатысуы жоқ қазақстандық мемлекеттік емес заңды тұлғалардың ауыл шаруашылығы өндірісі үшін жер алуға мүмкіндігі қарастырылған.

Жер алу үшін адамның бұрыннан ірі фермер болуы міндетті емес. Ауыл шаруашылығын жаңадан бастауды жоспарлаған азамат та конкурсқа қатыса алады.

Бірақ барлық өтініш иесіне жер автоматты түрде үлестірілмейді. Бір учаскеге бірнеше адам қызығушылық танытса, олардың ұсынған жобалары салыстырылады.

Сондықтан конкурста «жер маған қажет» деген өтініштен гөрі «бұл жерді қалай пайдаланамын?» деген сұрақтың жауабы маңыздырақ.

Өтініш берген адам нені көрсетуі керек?

Конкурстың негізгі мәні – жерді нақты игере алатын азаматты анықтау.

Сондықтан қатысушы өзінің болашақ шаруашылығына қатысты жоспарын ұсынады. Онда жер қандай бағытта пайдаланылатыны, шаруашылықты қалай дамытатыны, қандай ресурс пен мүмкіндік бар екені көрсетіледі.

Мысалы, азамат мал шаруашылығын жүргізгісі келсе, қанша мал ұстайтыны, жайылымды қалай пайдаланатыны, шаруашылыққа қажетті жағдайды қалай жасайтыны маңызды болуы мүмкін.

Егін шаруашылығында жердің көлеміне ғана емес, қандай дақыл егілетініне, техника мен өндірістік мүмкіндіктерге және жерді тиімді пайдалану жоспарына назар аударылады.

Сондықтан конкурсқа дайындықты құжат жинаудан емес, нақты шаруашылық моделін жасаудан бастаған дұрыс.

Қандай құжаттар тапсырылады?

Конкурсқа қатысушыдан, ең алдымен, белгіленген талапқа сай өтінім талап етіледі. Бұл құжатта азамат немесе заңды тұлға туралы қажетті ақпарат жазылады.

Екінші маңызды құжат – конкурстық ұсыныс.

Оның маңызы өтінімнен кем емес. Өйткені комиссия үміткердің шаруашылық жүргізу мүмкіндігін осы ұсыныс арқылы бағалайды.

Қатысушы болашақ жобасының бағытын, жерді игеру жоспарын және өз мойнына алатын міндеттемелерін көрсетуі керек.

Құжаттарды дайындаған кезде конкурс хабарландыруында көрсетілген талаптарды мұқият оқыған жөн. Қажетті мәліметтің болмауы немесе құжаттың дұрыс рәсімделмеуі өтінімнің қаралмай қалуына себеп болуы мүмкін.

Қағазбен тапсырылатын конкурстық ұсынысқа қатысты арнайы рәсімдер бар. Сонымен бірге заңнамада құжаттарды электронды түрде ұсыну мүмкіндігі де қарастырылған.

Жерді кім алатынын комиссия қалай шешеді?

Конкурста жеңімпаз кездейсоқ таңдалмайды.

Комиссия қатысушылардың ұсыныстарын бағалап, олардың жерді қаншалықты тиімді пайдалана алатынына назар аударады. Бұл жерде шаруашылықтың нақты жоспары, өндірісті дамыту мүмкіндігі және алынған міндеттемелердің орындалу ықтималдығы маңызды.

Сондықтан құжатта шындыққа жанаспайтын тым үлкен уәде бергеннен гөрі, орындалатын әрі экономикалық жағынан түсінікті жоспар ұсынған тиімді.

Тағы бір маңызды мәселе – конкурс аяқталған соң ұсынылған жоспар ұмытылып кетпейді. Жер алған азамат өзі мәлімдеген талаптарды орындауға міндетті.

Демек, конкурсқа қатысқан кезде көрсетілген міндеттемелер кейін жерді пайдалану барысында да ескеріледі.

Ауылда тұратын тұрғындардың мүмкіндігі жоғары ма?

Кейбір жағдайларда конкурс өтетін аумақта бұрыннан тұратын азаматтарға қосымша артықшылық қарастырылады.

Ресми талаптарда сол аудан, ауыл, қала немесе кент аумағында кемінде бес жыл тұрған азаматтың конкурстық ұсынысына қосымша балл берілуі мүмкін.

Бұл жерді сырттан келіп уақытша алуды көздеген адамнан гөрі, сол өңірде тұрақты тұрып, шаруашылық жүргізгісі келетін тұрғынды ынталандыруға бағытталған.

Сондай-ақ ауыл шаруашылығы саласындағы білім, тәжірибе және шаруашылыққа тікелей қатысу мүмкіндігі де конкурс барысында маңызға ие болуы ықтимал.

Жер конкурсы қанша уақыт жүреді?

Жер телімін конкурсқа шығару – бірнеше кезеңнен тұратын рәсім.

Алдымен мемлекеттік орган бос немесе конкурс арқылы берілуге тиіс учаскелерді анықтап, олар жөніндегі ақпаратты жариялайды. Осыдан кейін азаматтарға өтініш дайындауға уақыт беріледі.

Алғаш рет өткізілетін конкурсқа қатысты хабарландыру жарияланғаннан кейін заңда белгіленген мерзімдер сақталуы тиіс. Бұл аралық азаматтардың жер туралы ақпаратпен танысып, құжат әзірлеуі үшін қажет.

Сондықтан конкурс туралы хабарландыруды соңғы күні көрген адам құжат жинап үлгермеуі мүмкін. Жер алуды шындап жоспарлаған фермерлерге тиісті әкімдіктің ақпаратын алдын ала бақылап отырған тиімді.

Жерді алғаннан кейін оны бос қалдыруға бола ма?

Ауыл шаруашылығы жерлеріне қатысты мемлекеттік саясаттың негізгі талаптарының бірі – жердің нақты пайдаланылуы.

Фермер конкурс арқылы учаске алғаннан кейін оның мақсатын өз бетінше өзгертіп немесе алқапты игермей қалдыра алмайды.

Егер жер ұзақ уақыт бойы пайдаланылмаса, тиімсіз игерілсе немесе заңда көрсетілген талаптар бұзылса, мемлекет оны қайтару жөніндегі шараларды қолдана алады.

Соңғы жылдары пайдаланылмай жатқан ауыл шаруашылығы жерлерін анықтау және мемлекеттік меншікке қайтару жұмысының белсенді жүргізілуі де осы талаппен байланысты.

Мемлекеттің мақсаты – жерді құжат жүзінде біреуге бекітіп қою емес, оны ауыл шаруашылығы өндірісіне қосу.

2025 жылы қанша ауыл шаруашылығы жері қайта айналымға түсті?

2025 жылы Қазақстан бойынша пайдаланылмай жатқан және заң талаптарына сәйкес игерілмеген ауыл шаруашылығы алқаптарын мемлекетке қайтару жұмыстары жалғасты.

Жыл қорытындысындағы ресми мәлімет бойынша, шамамен 2 миллион гектар ауыл шаруашылығы жері мемлекеттік меншікке қайтарылған.

Оның бір бөлігі кейін қайтадан шаруашылық жүргізуге ұсынылды.

Мемлекетке қайтарылған жерлердің 704,7 мың гектары қайта пайдалануға берілген.

Осы көлемнің 528,1 мың гектары ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілерге конкурс арқылы берілсе, 176,6 мың гектары тұрғындардың ортақ жайылымы ретінде пайдалануға бағытталған.

Бұл көрсеткіш бір ғана жылдың ішінде жүздеген мың гектар жердің қайтадан экономикалық айналымға түскенін көрсетеді.

Сонымен бірге 528,1 мың гектарды Қазақстанда 2025 жылы берілген барлық ауыл шаруашылығы жерінің жалпы көлемі деп қабылдамаған жөн. Бұл – бұрын мемлекетке қайтарылып, кейін қайта пайдалануға берілген алқаптарға қатысты көрсеткіш.

Өткен жылы өңірлерде қанша жер берілді?

Облыстардағы жер көлемі мен ауыл шаруашылығының ерекшелігі әртүрлі болғандықтан, конкурсқа шығарылатын учаскелер саны да бірдей емес.

Мәселен, 2025 жылғы мәліметтер бойынша, Түркістан облысында ауыл шаруашылығы жерлерін айналымға енгізу белсенді жүргізілген. Жыл ішінде өткен 12 конкурс нәтижесінде жалпы көлемі 109,9 мың гектар болатын 478 жер учаскесі айналымға қосылған.

Оның басым бөлігі жайылымға тиесілі – 104,5 мың гектар. Ал егістік жер көлемі шамамен 4,8 мың гектар болған.

Шығыс Қазақстан облысында 2025 жылдың алғашқы жеті айында 16 конкурс өткізіліп, 101 жер пайдаланушыға 13,9 мың гектар жер берілгені хабарланған.

Атырау облысында конкурс арқылы 32 учаске, яғни шамамен 11,9 мың гектар ауыл шаруашылығы жері табысталғаны жөнінде ресми мәлімет жарияланды.

Ал Батыс Қазақстан облысының Бәйтерек ауданында өткен конкурстардың бірінде жалпы көлемі 1178 гектар болатын төрт жер телімі 10 жыл мерзімге жалға берілген.

Алматы облысына қатысты жарияланған көрсеткіш бірнеше жылды қамтиды. 2023–2025 жылдар аралығында мемлекетке қайтарылған жерлерді қайта пайдалану аясында конкурс арқылы жалпы көлемі 100 мың гектар болатын 942 учаске ауыл шаруашылығы айналымына енгізілген.

Сондықтан бұл көрсеткішті тек 2025 жылдың қорытындысы ретінде көрсету дұрыс болмайды.

Жалпы республика бойынша 2025 жылы әр облыста конкурс арқылы нақты қанша гектар жердің фермерлерге берілгенін бір кестеге жинақтаған толық ашық статистика жоқ. Сол себепті өңірлік көрсеткіштер ресми түрде жарияланған мәліметтер негізінде жеке-жеке қарастырылады.

Қазақстанда ауыл шаруашылығына жер алу мүмкіндігі бар, бірақ мұндай учаске азаматтың өтініші бойынша бірден меншікке берілмейді.

Шаруа немесе фермер қожалығын жүргізуге арналған мемлекеттік жерлердің көпшілігі конкурс арқылы іріктеліп, 10 жылдан 49 жылға дейінгі мерзімге жалға ұсынылады.

Конкурста жерді жай ғана сұрау жеткіліксіз. Қатысушы өзінің сол алқапты тиімді пайдалана алатынын көрсетуі қажет. Сондықтан шаруашылық жоспары, ресурстық мүмкіндік және алынған міндеттемелер шешуші маңызға ие.

2025 жылы мемлекетке қайтарылған ауыл шаруашылығы жерлерінің 704,7 мың гектары қайта айналымға енгізіліп, соның 528,1 мың гектары ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілерге конкурс арқылы ұсынылған.

Бұл ауыл шаруашылығын бастағысы келетін азаматтар үшін мүмкіндік бар екенін көрсетеді. Алайда жер алу үшін алдымен лайықты учаскені тауып, конкурс талаптарын орындап, оны игеруге дайын екенін дәлелдеу қажет.