Кәдімгі жұмыс күнінің таңында қазақстандық отбасы бірнеше жыл бұрын ғана салынған пәтерінен шығып, баласын жақында ашылған мектепке апарып, отандық құрастырылған көлікпен жұмысқа аттануы мүмкін. Ата-ананың бірі ірі компанияда еңбек етсе, екіншісі цифрлық платформалар арқылы тауар сатып, қолма-қол ақшасыз төлем қабылдап, мемлекеттік органдармен онлайн байланыс орнатып, шағын кәсіп жүргізуі ықтимал.

Бұлардың әрқайсысын жеке алып қарағанда, айрықша ештеңе жоқ сияқты. Алайда осы жайттардың барлығы біріге келе Қазақстанның соңғы бірнеше жылда қаншалықты өзгергенін көрсетеді. Ел 2019 жылға мол табиғи ресурстарымен, салыстырмалы түрде дамыған қаржы жүйесімен және халықаралық инвестиция тартудағы көпжылдық тәжірибесімен қадам басты. Бірақ оның алдында әлдеқайда күрделі мәселе тұрды: Қазақстан осы артықшылықтарын халықтың тұрмыс деңгейін едәуір арттыруға пайдаланып, сонымен бірге экономиканы мұнай мен басқа да шикізат ресурстарына тәуелділігі төмен болашаққа дайындай ала ма?

Соңғы жеті жылдың нәтижелері мұндай бетбұрыстың басталып кеткенін аңғартады. Қазақстан жаһандық пандемияны, жеткізу тізбектерінің үзілуін және геосаяси кеңістіктің барған сайын бөлшектенуін бастан өткерді. Соған қарамастан, ел бұл сынақтардан 2019 жылмен салыстырғанда экономикасы ауқымдырақ, кәсіпкерлік секторы дамыған және сыртқы әлеммен байланысы нығая түскен мемлекет ретінде шықты.

Адамдардың өмірі арқылы өлшенетін өсім

Жеті жыл ішінде Қазақстанның жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнімі 50 пайыздан астам өсті. Бұл – ел халқының саны 20 миллионнан асып, сыртқы күйзелістер бірінен соң бірі болғанына қарамастан, экономиканың дамуын жалғастырғанының көрінісі. Бұл көрсеткіш Қазақстанды Орталық Азияның басқа мемлекеттерінен де ерекшелейді. Дүниежүзілік банктің дерегіне сәйкес, 2025 жылы Қазақстандағы жан басына шаққандағы ЖІӨ шамамен 14,7 мың долларды құраса, Өзбекстанда бұл көрсеткіш 4 мың долларға, Қырғыз Республикасында 3,1 мың долларға жуық болды.

Дегенмен экономиканың қалай жұмыс істейтінін түсіну үшін жан басына шаққандағы ЖІӨ көрсеткішінің өзі жеткіліксіз. Соңғы жылдардағы тағы бір маңызды өзгеріс – жеке кәсіпкерліктің рөлінің артуы. Қазақстанның шағын және орта бизнес саласында шамамен 4,5 миллион адам еңбек етеді. Бұл жеті жыл бұрынғы көрсеткіштен 31,6 пайызға көп. Ал тіркелген ШОБ субъектілерінің саны бұдан да жылдам өсіп, 2025 жылдың соңына қарай 47,5 пайызға артып, 2,3 миллионға жетті. Іс жүзінде бүгінде елдегі әрбір бесінші тұрғыннан астамы осы сектормен байланысты.

Бұл әсіресе маңызды. Өйткені Қазақстан ұзақ уақыт бойы табиғи ресурстарға бай көптеген мемлекеттерге тән мәселемен бетпе-бет келді: экономикада мемлекет пен бірнеше ірі компания дәстүрлі түрде басым рөл атқарды. Шағын бизнестің кеңеюі бұл құрылымдық мәселе толығымен шешілді дегенді білдірмейді. Алайда ол қалыптасқан салалармен қатар елде кәсіпкерлікке негізделген неғұрлым ауқымды экономиканың біртіндеп орнығып келе жатқанын көрсетеді.

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев тұсында бұл үдеріс экономикалық мүмкіндіктерге қолжетімділікті кеңейтуге бағытталған ауқымды жұмыстың бір бөлігіне айналды. Оның «Әділетті Қазақстан» саяси тұжырымдамасы көбіне институционалдық және әлеуметтік реформалар тұрғысынан қарастырылады. Алайда оның экономикалық мазмұны да маңызды: өсім оған барған сайын көп адам қатысқан жағдайда ғана орнықты бола алады. Жаңа кәсіпорындар, өнеркәсіптік жобалар, құрылыс және мемлекеттік қызметтердің дамуы жас әрі урбандалу деңгейі артып келе жатқан халықты жұмыспен қамтуы тиіс еңбек нарығын қалыптастыруға үлес қосты.

Экономикалық өсім көзге көріне бастағанда

Экономикалық статистика нақты нәтижеге айналған кезде анағұрлым сенімді көрінеді. Қазақстанда соңғы жылдары болған көптеген өзгерісті жаңа үйлерден, мектептерден, медициналық мекемелер мен өнеркәсіп орындарынан көруге болады.

2019-2025 жылдар аралығында елімізде 100 миллион шаршы метрден астам тұрғын үй пайдалануға берілді. Мұндай ауқым сұраныстың өскенін ғана емес, Қазақстандағы демографиялық жағдайды да көрсетеді. Халық саны артып, қалаларға жаңа тұрғындар көшіп жатыр, ал жас отбасыларға баспана және оған сәйкес инфрақұрылым қажет.

Сондықтан 1342 мектеп пен 345 балабақшаның салынуы – жай ғана әсерлі статистика емес. Жаңа мектептер сыныптардың шамадан тыс толуы мәселесін шешуге, халықтың ірі қалаларға көшуіне байланысты туындайтын сұранысты өтеуге және қазақтардың жаңа буынының өсіп келе жатқанын ескеруге мүмкіндік береді. Олардың маңызы ғимараттардың өзімен емес, қарқынды экономикалық және демографиялық өсімді балалар үшін жақсы жағдайға айналдыра алуымен өлшенеді.

Денсаулық сақтау жүйесі де осыған ұқсас қарқынмен кеңейді. Тек үш жылдың ішінде – 2023 жылдан 2025 жылға дейін – елде 1200-ден астам медициналық нысан салынды. Оның 655-і ауылдық жерлердегі алғашқы медициналық-санитарлық көмек көрсету мекемелеріне жатады. Осы кезеңде халықтың күтілетін өмір сүру ұзақтығы 2,79 жылға артып, 75,97 жасқа жетті.

Мұндай өзгерісті қандай да бір жеке саясатпен немесе құрылыс бағдарламасымен ғана түсіндіру мүмкін емес. Өмір сүру ұзақтығына халықтың табысы, өмір салты, медициналық көмектің қолжетімділігі, қоршаған ортаның жағдайы және демографиялық факторлар әсер етеді. Алайда көрсеткіштің оң динамикасының өзі маңызды. Ел дамуының ең айқын өлшемдерінің бірі – өндіріс көлемінің артуы ғана емес, адамдардың ұзақ өмір сүріп, денсаулығының жақсаруы.

Тоқаевтың президенттік кезеңі мемлекеттік басымдықтардың өзгеруімен тұспа-тұс келіп қана қоймай, осы өзгерістерге ықпал етті. Оның әкімшілігі он жыл бұрынғыға қарағанда жасырақ, өзара байланысы тығыз әрі талапшыл бола түскен қоғамның сұраныстарына жауап беруге мәжбүр болды. Тұрақтылық әлі де маңызды. Бірақ енді ол барған сайын халыққа әкелетін нақты нәтижелерімен бағаланады.

Тауар импортынан отандық өндіріске

Қазақстанның экономикалық моделін тек әлеуметтік шығындарды көбейту арқылы өзгерту мүмкін емес. Ел өзі тұтынатын тауарларды көбірек өндіріп, өндіруші салалардан тыс жаңа жұмыс орындарын құруы қажет.

Бұған автомобиль өнеркәсібі – айқын мысал. Соңғы жеті жылда Қазақстанда шамамен 800 мың автомобиль шығарылды. Отандық құрастырылған көлік – жай ғана тұтыну тауары емес. Оның өндірісі жеткізушілерді, логистикалық компанияларды, инженерлерді, техникалық мамандар мен білікті жұмысшыларды жұмыспен қамтамасыз етеді. Сонымен қатар бұл бұрын елде іс жүзінде болмаған өнеркәсіптік құзыреттердің біртіндеп қалыптасып келе жатқанын көрсетеді.

Осындай үдерістер басқа салаларда да байқалады. Қазақстан Үкіметінің дерегіне сәйкес, 2025 жылдың соңына қарай арнайы экономикалық және индустриялық аймақтардың өзінде 860 жоба іске асырылып, 57,2 мыңнан астам жұмыс орны ашылды. 2030 жылға дейін мұнда тағы 200-ге жуық жаңа жобаны жүзеге асыру жоспарланып отыр. Олар жаңа жұмыс орындарын ашуға және өңдеу өнеркәсібінің өсуіне ықпал етуі тиіс.

Бұған қоса, Қазақстан 2025-2029 жылдары өңдеу өнеркәсібінде 140 жобаны іске қосуды жоспарлап отыр. Әрбір жаңа кәсіпорын тарихи тұрғыда шикізат экспортына айтарлықтай тәуелді болған экономиканың өндірістік базасын кеңейтеді.

Қазақстан өзінің табиғи артықшылықтарынан бас тартып отырған жоқ. Мұнай, уран, металдар мен ауыл шаруашылығы елдің әл-ауқаты үшін алдағы уақытта да шешуші маңызға ие болады. Неғұрлым шынайы міндет – осы салалардың айналасында экономиканың қосымша деңгейлерін қалыптастыру: шикізатты ел ішінде өңдеу, дайын өнім өндірісін ұлғайту және жергілікті өндірушілерді халықаралық жеткізу тізбектеріне қосу.

Осы тұрғыдан Қазақстанның географиялық орналасуына деген көзқарас та өзгере бастады. Ұзақ жылдар бойы әлемдегі теңізге тікелей шығатын жолы жоқ ең ірі мемлекет мәртебесі негізінен шектеу ретінде қабылданып келді. Ал бүгінде Еуразиядағы сауда бағыттары қайта қаралып жатқан кезде Қазақстан өзін Қытай, Еуропа, Ресей, Кавказ және Орталық Азияның басқа бөліктерін байланыстыратын маңызды буын ретінде белсенді түрде танытып келеді.

Өңірдегі ең ірі экономикалық платформа

Жалпы Орталық Азия жаңғыру кезеңіне аяқ басты. Өзбекстан экономикасын ашып, қарқынды даму көрсетіп отыр. Қырғыз Республикасы мен Тәжікстан да бастапқы базасы төмен болғанына қарамастан, жоғары өсім қарқынын көрсетуде.

Олардың ілгерілеуі Қазақстан үшін де тиімді. Дамып келе жатқан көршілер – үлкен нарықтар, берік сауда байланыстары және тұтас өңір ықпалының артуы деген сөз. Сонымен қатар Орталық Азия елдерінің экономикасы әзірге қаржылық және институционалдық даму деңгейі жағынан біркелкі емес.

Қазақстан экономикасының номиналды көлемі 2025 жылы шамамен 306 миллиард долларға жетті. Салыстыру үшін, Дүниежүзілік банктің дерегі бойынша, Өзбекстан экономикасы шамамен 147 миллиард долларға, ал Қырғыз Республикасының экономикасы 22,6 миллиард долларға бағаланды. Жан басына шаққандағы ЖІӨ-нің жоғары деңгейі, жинақталған инвестиция көлемі, дамыған қаржы секторы мен халықаралық іскерлік инфрақұрылым Қазақстанның өңірдегі ерекше орнын айқындайды.

Шетелдік инвестициялардың ауқымы да осы басымдықты көрсетеді. Тікелей шетелдік инвестициялардың жалпы ағыны 162 миллиард долларға жетті. Қазақстан экономикасы инвестиция тартуды жалғастырып келеді. Бұл көрсеткіштердің өзі жаһандық белгісіздік жағдайында елдің халықаралық капитал үшін тартымдылығын сақтап отырғанын көрсетеді.

Инвесторларды табиғи ресурстар ғана қызықтырмайды. Қазақстан ауқымды экономика, көршілес нарықтарға шығу мүмкіндігі, Шығыс пен Батыспен қалыптасқан қарым-қатынас, сондай-ақ халықаралық бизнеске қызмет көрсетуге бағытталған қаржы институттарын ұсынады. Мұндай артықшылықтар жиынтығын қысқа мерзімде қалыптастыру оңай емес.

Бүгінде Қазақстан өңірдің негізгі экономикалық платформасы рөлін атқарып отыр. Бұл – капитал тартылатын, тауар өндірілетін және компаниялар кең ауқымды Орталық Азия нарығына шыға алатын алаң.

Дүрбелең дәуіріндегі алға жылжу

Жеті жыл – мемлекеттің даму тарихы үшін салыстырмалы түрде қысқа кезең. Алайда бұл уақыт оқиғаларға ерекше бай болды. 2019 жылы қызметіне кіріскеннен бері Президент Тоқаевқа саяси және экономикалық жүйесі әлдеқайда орныққан мемлекеттердің өзі үшін елеулі сынақ боларлық дағдарыстар кезеңінде ел басқаруға тура келді.

Оның басшылығы қандай да бір жалғыз ауқымды жобамен емес, мемлекет, бизнес және қоғам арасындағы қарым-қатынастағы тепе-теңдікті өзгертуге бағытталған ұмтылыспен сипатталды. Бұл әлеуметтік инфрақұрылымға көбірек көңіл бөлуден, кәсіпкерлікті қолдаудан, өнеркәсіпті дамытудан және мемлекеттік институттардың азаматтардың қажеттіліктеріне жедел жауап беруін арттыруға бағытталған қадамдардан көрінді.

Сонымен қатар Қазақстан ірі державалардың арасында орналасқан ел үшін өмірлік маңызы бар прагматикалық көпвекторлы сыртқы саясатын сақтап қалды. Қытаймен, Ресеймен, Еуропалық одақпен, Америка Құрама Штаттарымен, сондай-ақ ислам және түркі әлемімен жұмыс қатынастарын сақтау Қазақстанға капитал тартуға әрі геосаяси бөліну жағдайында дербес әрекет ету мүмкіндігін сақтауға жол ашады.

Соған қарамастан, ел алдында әлі де елеулі міндеттер тұр. Инфляция үй шаруашылықтарының табысына әсер етуді жалғастыруда. Ірі қалалар мен ауылдық елді мекендер арасындағы айырмашылық әлі де айқын. Инфрақұрылымның дамуы демографиялық өсім қарқынына сай болуы керек. Ал мемлекеттің экономикадағы үлесі әлі де айтарлықтай жоғары.

Жаңа өнеркәсіптік кәсіпорындар тек өндірістік көрсеткіштерді орындап қана қоймай, шын мәнінде бәсекеге қабілетті болуы қажет.

Бұл шектеулерді мойындау соңғы жеті жылдағы өзгерістердің маңызын төмендетпейді. Керісінше, қол жеткізілген нәтижелерді бағалауды шынайырақ етеді. Таңын жаңа пәтерде бастап, баласын жаңа мектепке жіберіп, барған сайын әртараптандырылып келе жатқан экономикада табыс тауып жүрген қарапайым отбасы өзін елдегі ауқымды трансформацияның куәсі ретінде қабылдай қоймауы мүмкін. Алайда мемлекеттің дамуы түптеп келгенде дәл осындай күнделікті өмірдегі өзгерістер арқылы өлшенеді.

Қазақстан өзінің өтпелі кезеңін әлі аяқтаған жоқ. Алайда Президент Тоқаевтың тұсында ел бұрынғы жетістіктерді сақтап қалудан дамудың келесі кезеңіне қажетті экономикалық және әлеуметтік негіздерді қалыптастыруға бет бұрды.